???? ???? ???????

عمل‌های سید محمدباقر صدر
از دهه ۱۳۵۰ش شغل‌های سیاسی سید محمد باقر صدر، که در آن مجال یک کدام از استادان پر رنگ حوزه نجف بود، بیشتراز پیش در محافل سیاسی شیعه عراق آیتم دقت قرار گرفت.[۱۰۸] با ارتقا اعتراضات مذهبی که غالباً بوسیله علمای حوزه نجف سازماندهی می شد، سرکوب حزب حکم کننده بعث نیز شدت می‌یافت. انتفاضه صفر ۱۳۹۷/ بهمن ۱۳۵۵ دولت عراق را متوجه نقش رهبری علما در نهضت اسلامی کرد و به همین جهت محدودیت‌هایی را برای وی انجام داشت[۱۰۹] حامیان آیت اللّه صدر در خرداد ماه ۱۳۵۹ انتفاضه رجب را در خانه وی استارت کردند البته این تکان نیز فرجامی زیرا اقدامات گذشته یافت[۱۱۰] و درپی آن، صدر و خواهرش بنت الهدی بازداشت و اعدام شدند.[۱۱۱] آیت الله خویی در اعتراض به‌این فعالیت، درخواست کرد به او اذن دهند از عراق بیرون گردد، البته دولت ضمن رد این درخواست، اکانت‌های او‌را مسدود و بعضا از شاگردانش را بازداشت و توده‌ای از آن‌ها را اعدام کرد.[۱۱۲] مجموعاَ، بعداز موفقیت انقلاب اسلامی جمهوری اسلامی ایران، دولت عراق اشتباهات بیشتری برای علما و طلاب علم ها شرعی حوزه نجف ساخت و در سود برخی از علمای جنگ جو حوزه به انگیزه تنگناهای شدید در عراق، ناگزیر از مسافرت به دیگر کشورها شدند و عمل سیاسی خویش را در آنجا پی پک پذیرایی ترحیم مشهد گرفتند.[۱۱۳]

مقررات و نظامات درس دادن
برای درس دادن در حوزه علمیه شروط خاصی زیرا سند یا این که سن مطرح وجود ندارد و طلاب آزادانه مدرّسان و استادان خویش را برمی‌گزینند. به این ترتیب، مدرس می بایست از بضاعت علمی و اقتدار ذکر و پیشینه درسی درخور بیان منتفع باشد. در قبال درس دادن، حقوقی به استادان پرداخت نمیشود و نیازهای ضروری معاش آن‌ها را مراجع پیروی تأمین می‌نمایند.[۱۱۴] طلاب رکن دیگر حوزه علمیه نجف‌اند که با داشتن بعضا حالت به علم آموزی درگیر میگردند.[۱۱۵] معیشت طلاب از روش شهریه مکتب، امداد‌های مالی مراجع نجف یا این که مراجع دیگر کشورها، خانواده‌های طلاب، افراد واقعی یا این که مرکز ها خیریه یا این که از محل موقوفات مدرسه ها تأمین می‌گردد.[۱۱۶] برخیً نیز امداد‌های غیرنقدی و تسهیلاتی زیرا اثاثیه التحریر در چنگ طلاب قرار داده می شد[۱۱۷] و هر از گاهی در بعضا مدرسه های (نظیر مکتب قوام) طعام توزیع می شد.[۱۱۸] برخی هم در حوزه نجف ترجیح می‌دادند زندگی خود را از دسترنج خویش تأمین نمایند.[۱۱۹]

تابعیت طلاب
اکثر اوقات طلاب نجف غیر ساکن بوده و تابعیت‌های گوناگونی داشتند؛ پاکستانی، هندی، تبتی، اهل سوریه، لبنانی، بحرینی، شکاف، افغانستانی، اهل ایران و غیره؛ و از کلیه پرشمارتر ایرانیان بودند.[۱۲۰] خلال ایرانیان، که همواره یکی‌از مرکزها علمی خویش را نجف قرار داده بودند، طلاب علم ها فقاهتی جبل ادله نیز از دوران شهید اولیه (نصفه دوم قرن هشتم) از لبنان به نجف سفر می‌کردند و در دوران سید جواد عاملی (متوفی ۱۲۲۶ق) بر تعداد آن‌ها درین شهر افزوده شد.[۱۲۱] مدرسه ها، معمولا تابعیت شاگرد را ملاک تایید قرار نمی‌دادند، البته بعضی از مدرسه ها را بانیان آن‌ها برای تابعیت خاصی سازه می‌کردند، به عنوان مثال مکتب عاملیین خاص لبنانی‌ها، مکتب هندی از آنِ هندیان، و مکتب ایروانی ویژه ترکان بود.[۱۲۲] گاهی نیز اختلافاتی پیش می‌آمد.[۱۲۳] در سال‌های اخیر، بعداز سقوط رژیم بعثی، به ندرت طلاب از کشورهای متعدد برای علم آموزی به نجف می روند.

تعداد اساتید و طلاب
تعداد استادان و طلاب حوزه نجف به وضعیت سیاسی، اقتصادی و اجتماعی عراق و نجف بستگی داشت.[۱۲۴] از جمله پیش از اشغال بدون نقص عراق در ۱۳۳۵ بوسیله انگلیسی‌ها، شمار طلاب نجف را بیشتراز ده هزار و نزدیک به ۱۳۷۶ق/ ۱۳۳۶ش در حدود دو هزار نفر برآورد کرده‌اند.[۱۲۵] در حال و روز بحرانی، تعداد آن ها رو به کاهش می‌بنیان و بعضا روانه منطقههای علمیه دیگر شهرها می‌شدند، چنانکه بارها طاعون استدلال این نوع مهاجرتها شد[۱۲۶] یا این که بعد از تنگناهایی که رژیم عراق در ۱۳۴۹ش/ ۱۹۷۰ ساخت، حوزه علمیه قم پذیرای اکثری از طلاب و استادان حوزه نجف شد.[۱۲۷]

حدیث معراج

حدیث مِعراج، حدیثی قدسی که گفتگوی در میان آفریدگار و نبی(ص) را در شب معراج گزارش میدهد. حدیثی که امروزه به اسم «حدیث معراج»، آوازه دارااست، روایتی وقت گیر میباشد که اولیه توشه در کتاب ارشادوراهنمایی القلوب آمده میباشد. درین حدیث، از مسائل اخلاقی فراوانی مانند رضا، تکیه، ملامت عالم، روزه، بدون صدا، محبت‌ورزیدن به مستمندان، خصوصیت‌های اهل آخرت و اهل عالم صحبت به در میان آمده میباشد. کتاب‌های «راهیان کوی دوست» و «سِِرُّ الإسراء فی تفصیل حدیث المعراج»، به گستردن حدیث معراج پک پذیرایی ترحیم مشهد پرداخته‌اند.

معرفی
حدیث معراج، حدیث قدسی میباشد که در آن گفتگوی دربین خدا و رسول(ص) در شب معراج آمده میباشد. در‌این مذاکره رسول سؤالاتی را در مسئله مسائل اخلاقی، از آفریدگار پرسیده و معبود جواب داده میباشد.[۱]

روایات قدسی فراوانی از معراج نبی(ص) نقل کرده‌اند و حدیثی که امروزه به اسم حدیث معراج، آوازه دارااست، روایتی زمان بر میباشد که در کتاب پند القلوب آمده و از مسائل اخلاقی فراوانی، کلام گفته میباشد.[۲]

کردار

آیه‌ها اخلاقی
نشانه‌ها افک • آیه اخوت • آیه اطعام • آیه نبأ • آیه نجوا • آیه مشیت • آیه بر • آیه اصلاح ذات در بین • آیه ایثار
روایات اخلاقی
حدیث قرب نوافل • حدیث مکارم رفتار • حدیث معراج • حدیث جنود عقل و جهل
فضیلت ها اخلاقی
تواضع • قناعت • سخاوت • کظم غیظ • اخلاص • خشیت • حلم • زهدو تقوا • شجاعت • عفت • انصاف • اصلاح ذات البین • عیب‌پوشی • بلاکشی
رذایل اخلاقی
تکبر • حرص • حسد • لاف • غایب بودن • کلام‌چینی • افترا • بخل • عاق پدر و مادر • حدیث نفس • عجب • عیب‌جویی • سمعه • انقطاع رحم • رواج فحشاء • کفران نعمت
اصطلاحات اخلاقی
جهاد نفس • نفس لوامه • نفس اماره • نفس مطمئنه • به حساب آوردن • مراقبه • مشارطه • گناه • درس اخلاق و رفتار • استدراج
عالمان خلق
ملامهدی نراقی • ملا احمد نراقی • میرزا جواد ملکی تبریزی • سید علی حاکم • سید رضا بهاءالدینی • سید عبدالحسین دستغیب • عبدالکریم حق‌شناس • عزیزالله خوشوقت • محمدتقی بهجت • علی‌اکبر مشکینی • حسین مظاهری • محمدرضا مهدوی کنی
منابع اخلاقی
قرآن • نهج البلاغه • مصباح الشریعة • مکارم الاخلاق • المحجة البیضاء • رساله لقاءالله (کتاب) • گروه وَرّام • جامع السعادات • معراج السعادة • المراقبات
نبو

رخداد معراج
نوشته‌علمیٔ مهم: معراج
معراج، به عروج نبی اسلام از مسجد الاقصی به افق‌ها گفته می‌گردد. به گزارش منابع اسلامی، فرستاده(ص) در شبی، از مکه به مسجدالاَقصی جابجایی یافت و از آنجا به افق عروج کرد.[۳] قصه معراج در روایات شیعه و سنی، به طور پی در پی آمده میباشد.[۴] قرآن نیز در دو سوره اسراء و نجم، به آن پرداخته میباشد.[۵]

محتوا
حدیث معراج با سوال فرستاده(ص) از معبود درباره شایسته ترین فعالیت شروع میشود. آفریدگار در جواب، از تکیه و رضا کلام به در میان میاورد و آن‌گاه با خطاب‌قراردادن مُکَرَّر فرستاده، موضوعات مختلفی را ذکر می‌نماید. این حدیث زمانبر را می‌قدرت به فرازهایی تقسیم نمود که نخست هر فراز، فرستاده آیتم خطاب قرار میگیرد. خدا درین حدیث، در توشه ابتدا، رسول را با اسم محمد و در فرازهای آن گاه، با اسم احمد، گزینه خطاب قرار داده میباشد.[۶]

موضوعات مطرح‌گردیده در‌این حدیث، به گزارش کتاب راهیان کوی دوست، به گستردن ذیل میباشد:

رضا و تکیه؛
محبت الهی و رویه وصال به آن؛
خصوصیت‌های اولیای الهی؛
خصلت‌های راه و روش یافتگان به فردوس و به جا مانده گرسنگی و بی سروصدا؛
بایستگی دقت به نماز و شعور حضور معبود؛
امتیازات اولیای الهی؛
بایستگی محبت به مستمندان؛
عدم پیروی از خواهش های نفسانی؛
شماتت عالم و دنیاگرایان؛
خصوصیت‌های بیست‌گانه اهل عالم؛
خصوصیت‌های اهل آخرت ؛
رده و معرفت زاهدان؛
نقش ارزشی روزه و خموشی؛
مؤمنان رهیافته به باور و باریابی به رضوان حق؛
خصوصیت‌های معاش گوارا و استوار؛
توفیق در امتحان الهی، و عنایات ویژه پروردگار؛
جایگاه عابدان و رسولان الهی؛
واقعیت محبت به معبود.[۷]
افزون بر این قصه، احادیث زیادی در باره رویدادها اتفاق افتاده در حادثه معراج و سخنانی که دربین خدواند متعال و پیامبرش رد و بدل گردیده در کتاب ها روایی جانور میباشد که از پاره‌ای از آنها رده و جایگاه تعالی و مخصوص امام علی(ع) در پیشگاه خدا فهیده میشود.در گزارشی از رسول در رده سدرة المنتهی آمده میباشد که که هنگامی خدا از پیامبرش می‌پرسد که جه کسی را تحت عنوان وصی و جانشین در لحاظ دارااست؟ رسول می گوید: همگان را آزمودم اما علی اطاعت و محبتش نسبت به اینجانب از همگی بیشتر میباشد و معبود میفرماید: علی در باره اینجانب نیز چنین میباشد؛ او‌را مژده بده که آیه و نشان هدایت و امام و پیشوای اولیاء اینجانب میباشد ...کسی که اورا دوست بدارد من را دوست داشته و هر که اورا معاند بدارد من‌را معاند داشته میباشد. [۸]

دست اندرکاران و اسباب و اثاث
در احادیث به عواملی برای دست یابی به عفت اشاره شد‌ه‌است:

تقوی تقوی در سخنی از امام علی(ع) تیم "تمامی"پاکيزگی‌ها و پاکدامنی‌ها و آدم باتقوا قانع و پاکدامن وعفیف دانسته گردیده است.[۲۵][یادداشت ۳]
«حجب» امام علی(ع) در روایتی فرمود:«ألحياء قرين العفاف» حجب و حیا همنشین عفاف و حجاب میباشد.[۲۶]
قانع بودن وراضی بودن به کمی که بتوان با آن معاش کرد. [۲۷] ألرّضا بالكفاف يؤدّى إلى العفاف. ظاهراً این عفت در کارها مالی و اقتصادی پک پذیرایی ترحیم مشهد میباشد.
آرم‌های عفت
با به کار گیری از آیه ها قرآن، نشان‌های مختلفی برای عفت مذکور میباشد؛ به عنوان مثال: خودداری از اختلاط زن و مرد نامحرم، غربت کردن از رفتارها و گفتارهای تحریک‌آمیز و خودآرایی برای نامحرم، اجتناب از ارتباط ها نامشروع، زنا و لواط، جلوگیری از تَکدّی (در خواست از این و آن در کوی و برزن) و گدایی، حجب، عفاف و حجاب و مراقبت نگاه.[۲۸]

اثر ها و نتیجه ها
برای فضیلت عفت، اثر ها و نتایجی به عنوان مثال استحکام نهاد خانواده،[۲۹][یادداشت ۴] وقار خل وچل جامعه، سالم جامعه و شخص،[۳۰] نگهداری حرمت افراد،[۳۱] قابل انعطاف‌خویی[۳۲] و آمرزش گناهان[۳۳] تکمیل مکارم اخلاق و رفتار را برشمرده‌اند.[۳۴][یادداشت ۵]

پانویس
نراقی، جامع السعادات، ۱۹۶۷م، ج۱، ص۸۵.
راغب اصفهانی، مفردات، ۱۴۱۲ق، تحت واژه و کلمه عف.
دهخدا، لغت طومار، ۱۳۷۷ش، تحت واژه و کلمه عفت.
انوری، تمدن تعالی کلام، ۱۳۸۱ش، پایین واژه و کلمه عفت.
ابن خواسته، لسان العرب، ۱۴۱۴ق، زیر واژه و کلمه عفف.
نراقی، جامع السعادات، ۱۹۶۷م، ج۱، ص۱۰۸-۱۰۹، ۹۴.
لیثی واسطی، عیون الحکم، ۱۳۷۶ش، ص۴۵.
صدوق، الخصال، ۱۳۶۲ش، ج۱، ص۲۹۶.
سیدرضی، نهج البلاغه، ۱۴۱۴ق، ص۵۵۹، حکمت۴۷۴.
کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۷۹.
سیدرضی، نهج البلاغه، ۱۴۱۴ق، ص۳۰۴، خطبه همام.

توبه در فقه اسلامی
در منابع فقاهتی مذهبها اسلامی، همواره بر وجوب توبه از گناهان تأکید شد‌ه‌است و وجوب آن فوری دانسته گردیده‌است.[۲۱][۲۲]

بعضی از فقها برای توبه آداب خاصی نیز بیان کرده‌اند. برای مثال برخی غسل توبه را در شمار غسل‌های مستحب[۲۳][۲۴] و نماز توبه را در شمار نمازهای مستحبی پک پذیرایی ترحیم مشهد آورده‌اند.[۲۵]

توبه از اشکال گناهان
در منابع دینی، اقسام گناهان و روش توبه از هر یک و نیز تاثیر توبه در کیفرهای مادی مطرح شد‌ه‌است‌. بر این مبنا‌، در صدر انتخاب میشود که گناه فقطً در محدوده حق الله میباشد یا این که افزون بر آن جنبه حق دیگران نیز دارااست.

حق الله
درصورتی که توبه از گناهی باشد که فقطً حق الله و از واجبات عبادی میباشد‌، در شرایطی‌که از واجباتی باشد که می‌گردد آن را جبران کرد، مانند قضا کردن نماز یا این که روزه‌ها، بایستی خلال ندامت و تصمیم بر شکاف گناه‌، در صدد جبران آن واجب نیز برآید و در صورتیکه در حین توبه قادربه جبران آن وجود ندارد می بایست قصد نماید که هرگاه توانست جبران نماید و در شکل بروز نشان‌های مرگ می بایست وصیت نماید.[۲۶] درصورتی که ترازو واجباتی را که رخنه‌ کرده نداند، بایستی میزانی را که اطمینان به سوراخ آن دارااست قضا نماید.[۲۷]

در توبه از گناهانی که حد یا این که تعزیر دارا‌هستند (مانند زنا یا این که شرب خمر) درصورتی که پیش از ثابت گناه نزد حکم دهنده شرع توبه نماید، توبه او میان وی و پروردگار پذیرفته گردیده و حد و تعزیر از او ساقط می‌گردد.[۲۸] در اینگونه مواقعی‌، اقرار به گناه واجب وجود ندارد‌، بلکه اقرار نکردن مستحب میباشد.[۲۹] ولی در شرایطی که جرم او به واسطه اقرار خودش نزد حکم دهنده شرع ثابت خواهد شد و بعد از آن توبه نماید، حکم دهنده در اجرای حد و بخشودن او تفویض دارااست و چنانچه گناه او به واسطه شهیدشدن شهود نزد حکم دهنده اثبات خواهد شد و بعداز آن توبه نماید، حد و تعزیر از او ساقط نمی گردد.[۳۰]

در شرایطی که شخص مرتکب فعل حرامی گردد که حد یا این که تعزیر ندارد (مانند دروغی که به واسطه آن ضرری به دیگری نرسد) پشیمانی و اراده بر رخنه‌ گناه کافی میباشد.[۳۱]

حق مردم
رسول اکرم(ص) فرمود:
عدل و داد نیكو میباشد ولی از دولتمردان نیكوتر، سخاوت نیكو میباشد ولی از ثروتمندان نیكوتر؛ زهدو تقوا نیكو میباشد البته از علما نیكوتر؛ طاقت نیكو میباشد البته از فقرا نیكوتر، توبه نیكو میباشد ولی از جوان ها نیكوتر و حجب و حیا نیكو میباشد البته از زنان نیكوتر.[یادداشت ۵]

نهج الفصاحه ص۵۷۸، ح ۲۰۰۶

هر گناهی جنبه حق الله داراست، در حالتی که ضمن حق‌الله جنبه حق مردم نیز داشته باشد، در همگی آن ها بایستی جنبۀ حق اللهی را با پشیمانی و اراده بر شکاف گناه جبران نماید و در نصیب حق الناسی یک سری شرایط دارااست:

چنانچه گناه زبانی باشد (مانند قَذْفْ، افترا و غایب بودن) مایحتاج میباشد از هر که به وی گزند گردیده حلالیت طلبیده خواهد شد. بعضا معتقدند در حالتی‌که مالک حق‌، به قذف یا این که بهتان یا این که غایب بودن دانش نداشته باشد نیازی به معذرت خواهی از وی وجود ندارد‌، عالی میباشد از طرف وی استغفار نماید و به درگاه پروردگار تضرع کند تا توبه‌اش پذیرفته گردیده و در قیامت از تبعات گناه در هواخواهی بماند.[۳۲]
در گناهانی که ضرروزیان بدنی به کسی وارداتی (همانند تنبیه بدنی کردن یا این که قتل) احکامی مانند قصاص و دیه اعمال گردد، مگر آنکه مالک حق از حق خویش سپری شد نماید.[۳۳]
در گناهانی که ضرروزیان مالی به کسی وارداتی (مثل دزدی، معدود فروشی، ربا)، جبران ضرروزیان مالی‌، به تفصیلی که در منابع شرعی نام برده میباشد‌، واجب میباشد.[۳۴]
امام علی(ع) به كسى كه در محضر وی «أستغفر اللّه» اظهار کرد، فرمود:
مامان بر تو بباید گریست می‌دانى استغفار چیست؟ استغفار درجت بلند رتبگان میباشد و شش معنى براى آن میباشد: در آغاز پشيمانى بر آنچه سپری شد، و دوم اراده بر سوراخ رجوع و برگشت، و سوم آن که دستمزد عموم را به آنها بپردازى چنانکه خداوند را تمیز ديدار کنى و خویش را از گناه تهى سازى، و چهارم این که حقّ هر واجبى را که ضایع ساخته‌اى ادا سازى و پنجم این که گوشتى را که از حرام روییده میباشد، با ناراحتی‌ها آب کنى چندان که پوست به استخوان چسبد و در میان آن دو، گوشتى جدید روید، و ششم آن که درد طاعت را به بدن بچشانى، چنانکه شيرینى معصیت را بدان چشاندى، بعد أستغفر اللّه اعلام کردن توانى.

نهج البلاغه، ترجمه سید جعفر شهیدی، حکمت ۴۱۷

توبه از اعتقادات فسخ
در باره توبه از اعتقادات فسخ‌، در حالتی که سایر افراد دانش به یقین فسخ او پیدا نکرده باشند، توبه دربین وی و آفریدگار کفایت می‌نماید. در صورتی‌که سایر افراد از اطمینان فسخ او دور اندیشی یافته باشند و وی بقیه افراد را هم به پذیرفتن نظریه فسخ خویش دعوت کرد‌ه باشد، می بایست اشخاصی را که دانش به نظریه فسخ او داشته‌اند، از خرابی نظریه خویش و دست کشیدن از آن آگاه نماید. چنانچه افرادی به واسطه دعوت او به عقاید فسخ گرویده باشند، بایستی ضمن مطلع نمودن آن ها از بطلان نظریه‌اش‌، آنها را نیز به آزاد کردن آن نظریه فراخواند.[۳۵]

در مورد توبه از بدعت، بر پایه ی بعضی احادیث‌، شخص بدعتگذار تا وقتیکه کلیه افرادی را که به واسطه بدعت او گم راه گردیده‌اند از خرابی نظریه‌اش با خبر نکند و آنان را به رویکرد راست نخواند، توبه‌اش پذیرفته وجود ندارد.[۳۶]

توبه از ارتداد
در فقه امامیه، توبه مرتد فطری در جهان پذیرفته وجود ندارد؛ هرچند در‌صورتی‌که راستین باشد، در پیشگاه پروردگار مورد قبول میباشد.[۳۷] مرتدِ ملی آغاز توبه داده میگردد و در‌صورتی‌که نپذیرفت حدّ ارتداد بر وی سرازیر می شود.[۳۸][۳۹]

شکنجه
شکنجه واردکردن آزار جسمی یا این که روحی به مجرم یا این که غیرمتهم میباشد. شکنجه حرام میباشد و این حکم از عامل حرمت آزار رسانی به کار گیری می‌گردد. فقها شکنجه را از پررنگ‌ترین مصادیق ایذاء دانسته‌اند. اما برخی از فقها با استناد به قواعد عقلی مانند قاعده نثار اهم بر اصلی قائل به مجوز شکنجه به طور محصور گردیده‌اند و اذن مجتهد جامع الشرایط را نیز دراین مورد خاص ما یحتاج پک پذیرایی ترحیم مشهد می دانند.

در تاریخ از شکنجه در جهت هدف ها سیاسی و اعتقادی مستعمل میباشد؛ نظیر شکنجه آسیه همسر فرعون و اصحاب اخدود به‌خیال ایمان به آفریدگار؛ شکنجه یاسر، سمیه و عمار به جهت تایید اسلام؛ شکنجه میثم تمّار، حُجر بن عَدی در پشتیبانی از ولایت امام علی(ع)؛ شکنجه امام موسی کاظم(ع) به فرمان هارون و شکنجه معارضان عقیده خوی قرآن کریم و مهربان به امر واثق عباسی در روزگار بنی‌عباس؛ و شکنجه تنی چند از علما و روحانیان در کشور‌ایران و عراق به جهت نزاع و مخالفت با حکومت پهلوی و حزب بعث عراق.

معنی
شکنجه آزار جسمی یا این که مشقت روحی[۱] در جهت اقرار به جرم یا این که تصاحب کردن تعهد از مجرم یا این که غیرمتهم میباشد.[۲] روضه خوان طوسی در کتاب التبیان شکنجه را درد و رنجی می داند که استمرار داشته باشد.[۳] شکنجه واژه و کلمه‌ای فارسی میباشد و در گویش عربی عذاب و تَعذیب(زَدن) مساوی واژه شکنجه نام برده میباشد.[۴] بعضی از مصادیق شکنجه در کتاب‌های شرعی پایین تیتر حیوان آزاری[۵] قابل مشاهده میباشد.

مقام و مداقه
در کتاب‌های دینی درباره شکنجه بابی جدا از هم تدوین نشده میباشد ولی در جایگاه حرمت ایذاء و آزار دیگر افراد[۶] و مُثلِه کردن[۷] و قصاص با ابزار کُند و یا این که هر رفتاری که سبب شکنجه متهم گردد[۸] و همینطور در دعوا اقرار دزد و حالت اقرار کننده (مُقِر)[۹] درباره‌ی‌های حدود و تعزیرات، قصاص و دیات به شکلی زود گذر حاوی مطالبی درین خصوص میباشد. عامل‌ی چهارگانه‌ استنباط احکام نیز بر حرمت ایذاء، اذیت و بی آبرویی آدم دلالت دارا هستند[۱۰] و فقها شکنجه را از پررنگ‌ترین مصادیق ایذاء دانسته‌اند.[۱۱]

به نظریه منتظری در کتاب مبانی دینی حكومت اسلامی شکنجه جنایتکار برای کشف داده ها (در موضوعی که از اهميت قابل توجهی بهره مند باشد نظیر مراقبت نظام اسلامی) از باب تعزیر تحت عنوان رخنه‌ واجب[یادداشت ۱] جاری ساختن می‌گردد.[۱۲] نجم‌الدين مروجى طبسى (زاده: ۱۳۳۴ش) این نظر را دارد که اجرا این تعذیب بایستی با اذن دانا جامع‌الشرائط باشد[۱۳] ولی علامه طهرانی از شاگردان علامه طباطبایی در کتاب ولایت عالم در حکومت اسلام ممنوعیت و حرمت شکنجه را به‌طور مطلق دانسته و در هیچ قوانینی فایده‌گیری از اینگونه طرز‌ای را روا ندانسته و آن را حرام میداند.[۱۴]

در قانون اساسی ضمن اصل ۳۸ که دلالت بر ممانعت شکنجه داراست، در قانون ها موضوعه به عنوان مثال ماده ۵۷۸ ضابطه مجازات اسلامی ضمن نهی کردن اذیت و آزار جهت دریافت کردن اقرار، برای خلاف‌کار مجازات گزینش کرده است.[۱۵]

انحصارگرایی در بقیه ادیان
مثال‌هایی از انحصارگرایی در سخنان رهروان بقیه ادیان ابراهیمی، یعنی یهودیت و مسیحیت،[۲۵] گزارش گردیده است:

انحصارگرایی در یهودیت
انحصارگرایی یهودی فرض می گیرد که تورات، صرفا حوزه واقعیت میباشد و یهودیت صرفا آئین وحیانی میباشد که تبعیت از آن، ضمانت‌کننده نجات و رستگاری میباشد.[۲۶] آن‌ها با اعتنا به برخی متن ها فقاهتی خویش، یهودیان را قبیله برگزیده و به یاد ماندنی پک پذیرایی ترحیم مشهد می دانند.[۲۷]

انحصارگرایی در مسیحیت
در مسیحیت نیز با استناد به متن‌ها مقدس خویش، بر دو خصوصیت حقانیت و نجات‌بخشی به‌واسطه تبعیت از آیین مسیحیت تأکید گردیده و بقیه سنت‌های شرعی از این دو موهبت محروم دانسته گردیده‌اند.[۲۸] کلیسای مسیحی از مجال نوشته‌های اول خویش اینگونه تبلیغ نموده است که عیسی مسیح صرفا منش وصال به پروردگار میباشد.[۲۹] برای مثال در رساله ایفا رسولان اورده شده «در هیچ‌کس غیر از وی نجات وجود ندارد، چون نام دیگری تحت افق به عموم عطا نشده که بدان نجات یابند.»[۳۰] در انجیل یوحنا نیز آمده میباشد: «راه و روش منم و معاش منم. هیچ‌کس نمی‌تواند به معبود رسد، مگر به‌وسیله اینجانب.»[۳۱] انحصارگرایی مسیحی همینطور با استناد به آموزه تَجَسُّد[یادداشت ۱] و فِدْیه[یادداشت ۲] بر این باورند که عیسی مسیح برای نجات بشریت به صلیب آویخته شد و نجات فقط در تقلید از او، قابلیت‌پذیر میباشد.[۳۲] مسیحیت کاتولیک، کلیه اشخاصی را که خارج از کلیسا باقی بمانند، از رستگاری محروم دانسته و آنها‌را وارد در حریق و عذاب ابدی میداند؛ مگر آن که قبل از به نقطه نهایی وصال معاش‌شان به کلیسا بپیوندند.[۳۳]

سازه به نقل از قرآن در آیه «وَ قَالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَىٰ؛ و می‌گفتند: هیچ وقت کسی جز یهود و نصاری، درون در پردیس نمیشود.»[۳۴] و همینطور آیاتی مانند آیه ۱۸ سوره مائده و نشانه‌ها ۸۰ سوره بقره و ۱۳۵ سوره بقره، یهودی‌ها و نصرانی‌های بعدازظهر فرستاده اسلام(ص)، رستگاری و نجات را به آئین خودشان منحصر به فرد می‌دانستند که ولی قرآن مدعای آن‌ها‌را ابطال نموده است.[۳۵]

انحصارگرایی در ادیان غیر ابراهیمی
انحصارگرایی فقهی به ادیان ابراهیمی محصور نمیشود و در دو آئین هندو و بودا، از دیرین‌ترین نظام‌های شرعی دنیا، نیز اگرچه کمتر به آن گرایش دارا‌هستند، البته مثال‌هایی از انحصارگرایی را می‌اقتدار در آنان یافت.[۳۶] گفته میگردد رهروان این ادیان بر درستی مدعیات فقهی خویش سماجت می‌نمایند و براساس آموزه‌های مهم خویش، ادیان دیگر را کنار می گذارند.[۳۷]

جستارهای متعلق
کثرت‌گرایی فقاهتی
شمول‌گرایی فقهی
پانویس
پترسون و بقیه افراد، عقل و اطمینان فقهی، ۱۳۹۳ش، ص۴۰۲-۴۰۴؛ یوسفیان، حرف تازه، ۱۴۰۱ش، ص۲۸۱.
برای مثال نگاه فرمایید به هیک، فلسفه آیین، ۱۳۹۰ش، ص۲۴۳؛ پلانتینجا و بقیه افراد، جستارهایی در فلسفه آیین، ۱۳۸۰ش، ص۸۶-۸۷؛ یاندل و سایرافراد، فلسفه آیین، ۱۳۹۲ش، ص۳۳۴.
پترسون و سایر افراد، عقل و یقین فقاهتی، ۱۳۹۳ش، ص۴۰۲.
هیک، فلسفه آیین، ۱۳۹۰ش، ص۲۴۳؛ پلانتینجا و سایر افراد، جستارهایی در فلسفه آئین، ۱۳۸۰ش، ص۸۶-۸۷؛ یاندل و سایر افراد، فلسفه آیین، ۱۳۹۲ش، ص۳۳۴.
پترسون و سایر افراد، عقل و یقین فقاهتی، ۱۳۹۳ش، ص۴۰۲.
پترسون و دیگرافراد، عقل و یقین فقاهتی، ۱۳۹۳ش، ص۴۰۲.
پترسون و سایر افراد، عقل و باور شرعی، ۱۳۹۳ش، ص۴۰۴.
خسروپناه، صحبت نو با راه و روش اسلامی، ۱۳

قیامت
برای دیگر کاربردها قیامت (عدم وضوح‌زدایی) را ملاحظه کنید.
قیامت روزی میباشد که بنابر آموزه‌های اسلام، تک تک آدم‌ها به خواست الهی برای احتساب اعمالی که در عالم جاری ساختن داده‌اند در پیشگاه الهی گردآوری میشوند. تا قبل از این روز وقایعی شگفت در زمین و عرش روی میدهد که به اشراط الساعه مشهور میباشد. قرآن و احادیث تاکید دارا‌هستند که فرصت قیامت، بر کسی جز خداوند مشخص وجود ندارد.
قیامت اتفاق‌ای میباشد که تمامی شی ها و کلیه انسانها را دربرمیگیرد و رخداد‌‏ای میباشد که برای مجموع عالم صورت میدهد و مجموع دنیا وارد مرحله تازه و حیات تازه و نظام نو می شود. برای به حساب آوردن اجرا آدم، ضمن اعمالی که به طور مُجَسَّم و عینی در پیش دیده وی جای دارد، طومار اجرا آدم که آحاد انجام بشر در آن ضبط گردیده به وی داده میشود. هر که طومار اعمالش به دست چپش داده گردد، اهل دوزخ و جهنم میباشد و آنکه طومار اعمالش به دست راستش داده می گردد، یعنی در‌ستکار بوده و اهل فردوس و رستگاری میباشد. گواهانی نیز که شاهد ایفا آدم بوده‌اند برای شهیدشدن‌دادن وجود دارا پک پذیرایی ترحیم مشهد هستند.

اجرا بشر در آن روز با پیشوایان فقاهتی(نبی اکرم(ص)، امامان و صالحان) معقول می شود و هر که ایفا و اعتقاداتش تشابه بیشتری با جاری ساختن و اعتقادات وی داشته باشد، سعادتمندتر خواهد بود.

اسم‌های قیامت
نوشته‌علمیٔ مهم: فهرست اسامی قیامت در قرآن
قیامت را اسم روز یا این که مکانی دانسته‌اند که مردگان بعد از زنده شدن در آن روز یا این که جای برای محاسبه می‌ایستند.[۱] به گفته آیت‌الله جوادی آملی، در قرآن، بیشتراز صد اسم و وصف درباره قیامت آمده که هر یک راز یا این که اسراری دارا هستند. بعضا از آنان عبارت‌اند از: یوم البعث (رستاخیز)، اتفاق، الساعة، یوم القیامة، میعاد، الیوم الآخِر (آخرت)، یوم الدین، یوم الحساب، یوم الدین، یوم الجمع، یوم الفصل (روز طلاق)، یوم الحق، یوم الخروج، یوم الموعود (روز نوید و مژده)، یوم الخلود (جاودانگی)، یوم الحسرة، یوم التغابن (روز آشکار شدن خسارت‌ها)، یوم الوعید، الحاقه (تحقق‌پیداکننده)، مرصاد (کمین‌گاه)، دار القرار (سرای استوار).[۲] به قیامت، «قیامت کبری» نیز گفته می شود، در قبال قیامت صغری یا این که به عبارتی برزخ که فورا بعداز مرگ آدم شروع میشود و تا مجال قیامت کبری ادامه داراست.[۳]

مقدمات و آرم‌های قیامت
نوشته‌ی علمیٔ مهم: آرم‌های قیامت
اتفاقاتی پیش از روز قیامت روی میدهد که به آن‌ها اَشراط الساعه نیز گفته می شود. قرآن مهربان به برخی از این آیات اشاره نموده است:

متلاشی شدن کوه‌ها[۴]
جاری شدن دریاها[۵]
ز‌لزله‌های پهناور و ویرانگر[۶]
بدون نور شدن خورشید[۷]
بدون‌نور شدن ماه[۸]
بدون نور شدن ستارگان[۹]
شکافتن عرش[۱۰]
دمیده شدن صور اسرافیل[۱۱]
فرصت قیامت
صرفا پروردگار از مجال فرارسیدن روز قیامت اگاهی داراست؛ به همین ادله، فرارسیدن قیامت، ناگهانی میباشد، به سیرتکامل‌ای که بخش اعظمی در غفلت به راز میبرند.

یسْئَلُونَک عَنِ السَّاعَةِ أَیانَ مُرْساها قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ رَبِّی لا یجَلِّیها لِوَقْتِها إِلاَّ هُوَ ثَقُلَتْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ لا تَأْتیکمْ إِلاَّ بَغْتَةً یسْئَلُونَک کأَنَّک حَفِیٌّ عَنْها قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ اللَّهِ وَ لکنَّ أَکثَرَ النَّاسِ لا یعْلَمُونَ (ترجمه:درباره قیامت از تو می پرسند که در چه وقت واقع می شود؟ بگو: «اتفاق‌ای بس پهناور در عرش‌ها و زمین میباشد و صرفا آفریدگار میداند و جز وی کسی وقتش را نمی‌داند و به صورت ناگهان میاید،» چنان از تو میپرسند که گویی از وقوع آن خبر داری، بگو: «دانش آن نزد خداست، اما بیشتر عموم نمی‌دانند.».)[اعراف–۱۸۷.]

عدم دور اندیشی از فرصت وقوع رستاخیز، در کنار ناگهانی‌بودنش، با اعتنا به عظمتش باعث می گردد هیچ‌گاه عموم قیامت را بدور ندانند و همواره درانتظار آن باشند، بنابراین خویش را برای نجات در آن فراهم سازند، و این عدم درایت تاثیر مثبت و روشنی در تربیت نفوس و اعتنا آن‌ها به مسئولیت‌ها و دوری از گناه خواهد داشت.[۱۲]

جای قیامت
مطابق آیه ها قرآن، در روز قیامت، تمامی مردگان، به صورت ناگهانی و به یکباره، با اقتدار معبود مجدد زنده میگردند، از قبرها خارج آمده، در صحرای محشر گردآوری میشوند و به اکانت آن ها بازرسی می شود. جای حضور و حسابرسی آنها در فضایی میباشد که حقیقت آن چندان برای ما پر‌نور وجود ندارد. ولی بر طبق آیه ها قرآن کریم و مهربان، این نکته مشخص و معلوم میباشد که عرش و زمین در آن مجال تغییر‌و تحول می‌نماید. فضایی دیگر(که بنابر بعضا ایده ها، غیر دنیوی میباشد) ساخت‌و‌ساز می‌گردد که قیامت در آن تشکیل میشود و مخلوقات در محضر الهی حاضر می گردند. قرآن مهربان بدین تبدیل زمین و افق به‌این شکل اشاره نموده است:

یوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَیرَ الْأَرْضِ وَ السَّگیسوَاتُ وَ بَرَزُوا لِلَّهِ الْوَ حِدِ الْقَهَّارِ (ترجمه:در آن روز که‌این زمین به زمین دیگر و افلاک [به عرش‌های دیگر] تبدیل می شوند و آنان در پیشگاه پروردگار واحد قهار ظواهر میگردند.)[ابراهیم–۴۸.]

شروط تواتر
برای تواتر، شروطی نقل شده که برخی مرتبط با شنوندگانِ خبر و برخی مرتبط با گویندگان و ناقلان آن می باشد:

وضعیت مستمع
خبر متوالی در صورتیکه برای مستمعٔ آن دانش میاورد که‌این دو شرط را داشته باشد:

مستمع خبر پشت سرهم، نباید پیش از اینً از موارد آن خبر باخبر باشد؛ چون علم آموزی نتیجه ها شود.
مستمع به دلیل یقینِ نادرستی، اعتقاد بر لاف بودن خبر نداشته باشد. ازاین‌رو، مشرکان زیرا به رسول(ص) ایمان ندارند، معجزات پشت سر هم اورا پک پذیرایی ترحیم مشهد نمی‌پذیرند.[۴]
شروط ناقلان
قوانینی که برای ناقلان حدیث پی در پی بیان شده، از این قرار میباشد:

تعداد راویان در هر طبقه به میزانی باشد که توافق عمدی آن ها بر کذب، محال باشد؛ از این رو در پی در پی، عدد خاصی را نمی‌اقتدار معیّن کرد؛ چون یقین بر صحت و عدم توافق بر کذب نزد اشخاص، نسبی میباشد و نادر‌ترین مرز آن، یقین بر عدم توافق بر کذب میباشد. گر چه عدّه‌ای برای تواتر عددی را معیّن کرده‌اند اما با عیب گیری بقیه افراد مواجه شد‌ه‌است.[۵]
آنچه نقل می‌نمایند را خودشان چشم یا این که شنیده باشند خیر اینکه با پیش گویی و برهان به آن سود رسیده باشند.
حالت تواتر در همگی طبقات راویان حدیث نتیجه ها باشد، لذا در شرایطی که موقعیت تا طبقه خاصی نتایج شد، تواتر هم تا به عبارتی طبقه قابل ثابت میباشد.[۶]
نسبت به خبری که نقل می‌نمایند یقین داشته باشند خیر اینکه از روی شک وتردید آن را خبر دهند.[۷]
وضعیت دیگری مانند عدل و داد، اسلام، تشیّع راویان، یا این که وجود امام معصوم(ع) بین راویان، در اعتبار تواتر خبر، شرط نبوده و وجود ندارد.[۸]

اقسام تواتر
احادیث پشت سرهم به دو دسته لفظی و معنوی و اجمالی و تفصیلی تقسیم گردیده‌اند:

متوالی لفظی و معنوی
نوشته‌علمیٔ مهم: تواتر معنوی
خبر پی در پی به لحاظی به لفظی و معنوی تقسیم می شود. پشت سر هم لفظی، خبری میباشد که همگی راویان در همگی طبقات، مضمون آن داستان و خبر را یکسان و با کلمه ها واحد ذکر نمایند؛[۹] مانند عبارت قصه: "انّی تارک فیکم الثقلین" یا این که عبارت "اینجانب کنت مولاه فهذا علیّ مولاه" ، یا این که عبارت "انما الاعمال بالنیات" .[۱۰]

پشت سر هم معنوی، خبری میباشد که کلیه ناقلان و راویان در همگی طبقات، مضمون واحدی را با لغت ها متعدد، نقل می‌نمایند و انطباق در مضمون‌ یا این که به دلالت تضمّنی میباشد،[۱۱] مانند «روایات تلاوت سوره پس از ستایش در نماز در موقعیت گوناگون» به گزارش راویان متعدد، که تلاوت اصل سوره یعنی جزء ویّل در تمامی احادیث یکسان بوده میباشد. یا این که به دلالت التزامی، مانند: خبر شجاعت امام علی(ع) که بر پایه ی احادیث متعدّد و در رویدادها متفاوت گزارش گردیده که از تک تک آنان، شجاعت آن حضرت، به تواتر اثبات میگردد.[۱۲]

تواتر معنوی در احادیث، در مقایسه با احادیث پی درپی لفظی، بیشتر میباشد و اکثر اجزای آئین به ویژه در فروع، دارنده تواتر معنوی می باشند، مثل: تعداد رکعات نماز، مبطلات روزه، عنصرها حج، زکات و….[۱۳]

پی در پی اجمالی و تفصیلی
حدیث پی در پی از جهتی دیگر به تواتر اجمالی و تفصیلی تقسیم میگردد. تواتر تفصیلی به عبارتی میباشد که در چندین سطر پیشین تعریف و تمجید و تقسیم آن ذکر شد. البته تواتر اجمالی آن میباشد که احادیث زیادی که به حد تواتر می‌رسند دربارهٔ موضوعات متفاوتی ذکر گردد به سیرتکامل‌ای که بتوان در‌این احادیث قدر مشترکی پیدا کرد که در کلیهٔ آنان وجود دارااست. این قدر مشترک در روایاتی که محتوای متفاوتی دارا هستند، تواتر اجمالی نامیده می‌گردد.[۱۴]

معتزلی
نوشته‌ی‌علمیٔ مهم: معتزله
معتزله جریانی فکری در اهل سنت میباشد که عقل‌گرایی را مبنای فکری خود قرار اعطا کرد و با تایید حجیت عقل، قلمرویی پهناور در حوزه لحاظ و فعالیت برای آن رسم نمود.[۲۷] اول رهبر این دسته واصل بن عطاء (م۱۱۰ه‍.ق) بود. وی با طرح این عقیده که مرتکب گناهان کبیره خیر کافر و خیر مؤمن بلکه در بین دو مرحله شرک و ایمان میباشد در اثنای گرد هم آیی درس استادش حسن بصری از درس وی به کناری از مسجد رفت و به همین خیال وی و پیروانش معتزله اسم گرفتند.[۲۸] معتزله با عقیده «قدیم بودن قرآن» مخالف بوده به خلق و خوی و حدوث قرآن اعتقاد و باور داشتند و صفات ازلی آفریدگار را عین ذات وی می‌دانستند.[۲۹] یک کدام از اصول اعتقادی آن‌ها عدل میباشد. آنان به «حسن‌ و قبح‌ عقلی» اطمینان داشتند و در پرتو آن معتقد بودند که از خدای عادل عملی که عقل آن را قبیح می داند راز نمی‌زند.[۳۰] اصول بنیادین اعتقادی مذهب معتزله به اصول خمسه معروفند. که عبارت‌اند از: توحید صفاتی، عدل، وعد و وعید (قطعی بودن محرک و کیفر الهی)، منزلتی بین دو مقام ، دستور به دارای اسم و رسم و نهی پک پذیرایی ترحیم مشهد از منکر.[۳۱]

اشعری
نوشته‌علمیٔ مهم: اشاعره
رهروان مدرسه کلامی ابوالحسن علی بن اسماعیل اشعری (۲۶۰-۳۳۰ق). او محصل ابو علی جبائی از عالمان معتزلی بود البته نزدیک به چهل سالگی از معتزله دست برداشت و باقی حیات را در پیکار با آنها سپری کرد. و کتاب ها بسیار در ثابت طرز خویش نوشت. ابو الحسن اشعری در فروعِ فقه تابع مذهب امام شافعی بود اما در ثابت عقاید شرعی با وجود نهی اصحاب سنت و حدیث، برهان کلامی را بکار پیروزی. و اصولِ آن را با عقایدِ اهل سنت و جماعت وِفْق اعطا کرد و مذهب اشعری را بنیاد بنیان.[۳۲] اشاعره صفات معبود را غیر از ذات دانسته[۳۳] و صحبت الله را قدیم میدانند.[۳۴]

ماتریدیه
نوشته‌علمیٔ اساسی: ماتریدیه
هم‌زمان با ابوالحسن اشعری که در عراق خویش را یار و همدم و همراه احمد بن حنبل معرفی نمود، ابومنصور ماتریدی سمرقندی (۲۵۰ - ۳۳۳ق)، در مشرق دنیا اسلام به تامین از اهل حدیث‌ برخاست. اما سوای اینکه این دو از هم اطلاعی داشته باشند.[۳۵]ماتریدی از آراء کلامی ابوحنیفه اقتباس متعددی کرده است. خلال اینکه رهروان ماتریدی در فقه به‌دنبال ابوحنیفه‌اند.[۳۶] ماتریدیه تلاشی برای گردآوری فی مابین معتزله و اهل حدیث بود و در استدلالهای کلامی به عقل ارزش میدهد و از نقل نیز فایده میبرد.[۳۷] نگرش او در الاهیات، تنزیهی میباشد.[۳۸] بعضا در بین ماتریدیه و اشاعره تفاوت مهمی نمی‌بینند. البته بیشتر پژوهشگران آراء و طرز کلامی ماتریدیه را از اشاعره غیر وابسته می‌نمایند. ابوزهره می‌گوید: «در طرزِ ماتریدی عقل سلطه عظیمی دارااست. ولی اشاعره به شیوه نقلی پایبندند و آن را با عقل تأیید می‌نمایند. اشاعره در خطِ در میان اهل حدیث و اعتزال قرار گرفته‌اند و ماتریدیه فی مابین اشاعره و اعتزال.»[۳۹]

وهابیت
نوشته ی علمیٔ مهم: وهابیت
وهابی‌ها هوا داران محمد بن عبدالوهاب می‌باشند که در اواخر قرن دوازده هجری قمری به اشاعه ذهن ها ابن تیمیه پرداختند[۴۰] که معتقد بود بعضا اعتقادات و انجام مسلمانها با توحید عبادی ناسازگار میباشد.[۴۱] آن ها توسل، ایجاد کرد سازه بر قبور، زیارت و طلب شفاعت را بدعت و کفر فکر می‌کنند.[۴۲]

ولی در کنفرانسی که با تیتر "اهل سنت و جماعت چه کسی است؟" از ۲۵ تا ۲۷ اگوست ۲۰۱۶ با حضور امام اکبر الازهر(دکتر معالج احمد الطیب) و ۲۰۰ بدن از عالمان اهل سنت در پایتخت چچن برگزار شد، وهابیت جزء مذهبها اعتقادی اهل سنت به اکانت نیامد و اهل سنت منحصربه‌فرد در اشعریه، ماتریدیه و اهل حدیث دانسته شد.[۴۳]

ذوالفقار در فرهنگ وتمدن شیعی

این نصیب نوشتار مستلزم توسعه میباشد.

قطعه خوشنویسی: دوبیتی از ابوسعید ابوالخیر که در آن امام علی(ع) را مالک ذوالفقار خوانده میباشد.[یادداشت ۲] تاثیر حافظ محمد سعدالدین، مرتبط با قرن یازدهم/دوازدهم قمری.[۲۲]
ذوالفقار نزد اکثری از مسلمان ها مخصوصا شیعه‌ها به طور نمادی از توان و شجاعت امام علی(ع) نمودار شد‌ه‌است. امام علی(ع) را در شمایل‌های مذهبی معمولا در حالتی تصور می‌کرده‌اند که ذوالفقارش (که در نگاه عوام شمشیری دوزبانه میباشد) در چنگ پک پذیرایی ترحیم مشهد داراست.[۲۳]

در زمان صفوی نقش چاقو ذوالفقار را بر روی فلوس‌های مسی ضرب و بر روی پارچه پرچم‌ها ترسیم می‌كردند، در حین فتحعلی سلطان قاجار نيز هنوز نقش كردن ذوالفقار بر روی پرچم‌ها متداول بوده و جمع‌ای از پرچم‌های نظامی سپاه او نقش اين شمشير را داشته میباشد. در یکی‌از کتاب‌های اروپایی که در عصر قاجار در انگستان منتشر شد‌ه‌است، ضمنا مشاجره در باب قشون پیمان فتحعلی فرمانروا نوشته میباشد: «هر فوجی پرچم منحصربه‌فرد به خویش دارااست. اين پرچم‌ها بر رنگ‌های متعدد و با اقسام گوناگون میباشد و از پارچه‌های پر ارزش تشکیل شده و مثلثی و کناره‌دار هست، و بر روی آن‌ها شعار‌های مذهبی یا این که آیاتی از قرآن مندرج و روی اکثر اوقات آن‌ها شير و خورشيد يا ذوالفقار (چاقو دو تيغه‌ علی) نقش گرديده میباشد»[۲۴]

جستارهای متعلق
ودایع امامت
لا فتی الا علی
پانویس
ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج‏۲، ص‏۱۵۴.
ابن‌خواسته، لسان العرب، ۱۴۱۴ق، ج۵، ص۶۳.
صدوق، علل الشرایع، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۱۶۰؛ زبیدی، تاج‌العروس، ج۷، ص۳۵۷؛ دهخدا، لغت طومار دهخدا، پایین کلمه و واژه ذوالفقار؛ عمید، فرهنگ و تمدن عمید، پایین واژه و کلمه ذوالفقار.
مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۳۷، ص۲۹۴.
میرزای قمی، جامع الشتات، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۳۷۹؛ ابن شهر آشوب، المناقب، ۱۳۷۹ش، ج۳، ص۲۵۰.
دائره المعارف الاسلامیه، ج۹، ۳۹۸.
صدوق، اینجانب لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۴، ص۴۱۹؛ صدوق، الخصال، ۱۳۶۲ش، ج۲، ص۵۲۸.
نوری، مستدرک الوسائل، ۱۴۰۸ق، ج۳، ص۳۱۰.
حر عاملی، ثابت