علی بن محمد بن یونس نباطی بَیاضی بقاعی (۷۹۱-۸۷۷ق)، از متکلمان امامیه قرن نهم قمری. تاثیر پر اسم و رسم او، «الصراط المستقیم الی مستحقی التقدیم» در ثابت امامت امیرالمومنین میباشد. اثرها اکثری در دانش صحبت، تعبیر و تفسیر، ملل و نحل، و دیگر علم ها به مکان گذاشت. بیشتر نوشتههایش، گستردن اثرها گذشتگان مثلا شهید نخستین بوده میباشد. بعضا از آثارش پیوسته منبع و مرجع متکلمان شیعه قرار گرفته و در اکثری از این اثرها، میل غیر فلسفی موج میزند. او دلیل فلسفی بر لزوم بعثت انبیا و قاعده الواحد را فسخ میدانست. قرآن را بنده میدانست و درباره معجزه آن، اعتقادوباور به صرف پک پذیرایی ترحیم مشهد داشت.
زندگینامه
علی بن محمد بن یونس عاملی نباطی بیاضی بقاعی، ملقّب به زینالدّین و نکنّی به ابومحمد، متکلّم، مفسّر، دانش منطق، ادیب و شعر سرا امامی، در رمضان ۷۹۱ در نبطیه جبل استدلال در لبنان زاده شد، و در به عبارتی زادگاهش به حصول دانش پرداخت و در سال ۸۷۷ ق در همانجا درگذشت،[۱] آوازه وی به نباطی و عاملی از همینجاست.
در صحبت بزرگان
بیاضی فرضی نقاد به ویژه در تحقیق مسائل کلامی و تاریخ صدر اسلام داشت، او در نگهبانی از مبانی اعتقادی شیعه بسیار دشوارکوش بود، ازینرو بزرگانی زیرا مجلسی،[۲] حر عاملی،[۳] کفعمی[۴]و خوانساری[۵] اورا با تیترهای حمدآمیزی زیرا: دانشمند، ثقه، علامه و وحید بعدازظهر ستوده و کمالات و فضیلت ها او را برشمردهاند.
استادان
از منابعی که به گستردنحالا عالمان این حوزه پرداختهاند، درایت چندانی دربارۀ استادان و شاگردان بیاضی به دست نمیآید.[۶] با این اکنون در تاثیرپذیری او از شهید اولیه تردیدی وجود ندارد.[۷]
بعضی استادان او عبارتند از:
جمالالدین احمد بن حسین بن مطهر
سید زینالدین علی بن دقماق حسینی، نویسندۀ نزهة العشاق
شاگردان
ناصر بن ابراهیم بویهی
شرف الدین بن جمال الدین
تقی الدین کفعمی
محمد بن علی بن یونس بیاضی]فرزند او
آراء شاخص کلامی
از شاخصترین آراء کلامی وی، عبد و بنده فهمیدن قرآن کریم و مهربان،[۸] اطمینان به صرفه در معجزه قرآن[۹]و عهد به نسبت و اضافه در ماهیت دانش [۱۰] میباشد.[۱۱]
شیوه
بیاضی گرایشی به تفکرهای فلسفی نداشته، و مثالهایی زیرا رد دلیل فلسفی بر بایستگی بعثت انبیا[۱۲] و رد قاعده الواحد[۱۳] آرمدهندۀ بیتوجهی وی به فلسفه میباشد. بیاعتنایی وی به شیوۀ خواجه نصیرالدین طوسی و اعتنا به متکلمان امامی قبل از وی، به همین منجر بوده، و این رویه، به ویژه در کتاب عصرة المنجود رفلکسهای چشمگیرتری یافته میباشد. ولی این اختلاف نحوه، فقط در بینش کلامی او بوده، و در مسائلی زیرا فلک که صبغه فلسفی بیشتری داراهستند، به اثرها خواجه نصیر استناد می جوید.[۱۴]
او نسبت به فکرهای صوفیانه، روی خوش علامت نداده[۱۵] و محور طریقت را مردود می داند.[۱۶]
اثرها
بیشتراز ۲۰ تاثیر درحوزۀ سخن، فقه، تعبیروتفسیر و منطق به وی منسوب شده که چیره آنها تلخیص، یا این که تفصیل اثر ها پیشینیان میباشد.
الصراطالمستقیم الیٰ مستحقیالتقدیم
تصویر کتاب الصراط المستقیم الی مستحقی التقدیم بیاضی
الصراطالمستقیم الیٰ مستحقیالتقدیم در ثابت امامت علی(ع) میباشد که در سال ۸۵۴ق نگاشته شد و مشهورترین تاثیر بیاضی میباشد. آن را، از دید کثرت استناد، به کتاب ها فریقین، از سایر کتابها ممتاز میداند.[۱۷]
عصرةالمنجود
او درین تاثیر که دربردارندۀ موضوعات و بابهای متعدد دانش صحبت میباشد از شیوۀ خواجه نصیر الدین طوسی هجران گزیده، و به متکلمان امامی قبل از وی لحاظ داشته میباشد. بیاضی در کتاب عصرة المنجود، سخن خویش را با صحبت از لزوم گفت و گو عقلی شروع مینماید؛ و مباحث وجود و احکام آن در کتابهای خواجه طوسی و رهروان وی[۱۸] مکان خویش را دراین کتاب به وجوب معرفت و شیوه های آن داده میباشد. دیگر آنکه برخلاف این اثر ها که به انگیزه فلسفی شدن نظم مباحث، از موضوعاتی همانند لزوم شکر، معرفت حدوث اجسام، خلق و خوی جاری ساختن، یارا، خوی قرآن و مؤمن گناه کار در آنها سخنی نرفته میباشد، او دراین تاثیر خویش به شیوۀ گذشتگان به شرح بهاین مباحث پرداخته میباشد.[۱۹] از همین روست که به اقوال و آراء و برهان معتزله میل علامت می دهد.[۲۰]
با اعتنا به حافظه کرد بیاضی از الصراط المستقیم در عصرة المنجود، این کتاب ظاهراً در دو دهه آخری قدمت وی نگاشته گردیدهاست.
الکلمات النافعات
او درین تاثیر که در گستردن کتاب الباقیات الصالحات تاثیر شهید نخستین نگاشته میباشد ، موضوعاتی را که متعارف کتاب ها ملل و نحل نبوده میباشد، به مجموعهبندی آراء و مذهبها در آنها میپردازد.[۲۱]
گستردن وی براین تاثیر، متضمن تشریح نکات بلاغی و معانی عبارات، بیان شواهدی از نشانهها و احادیث و اشاراتی به اقوال و عقاید مذهبها و فرقههای متفاوت میباشد. این تاثیر در مجموعة اربع رسائل کلامیه به چاپ رسیده میباشد.
المقامالاسنیٰ فی تعبیر و تفسیر اسماء الله الحسنیٰ
در گستردن دعای جوشن عظیم،[۲۲] بیاضی خویش با تیتر گستردن الاسماء در الرساله الیونسیه از آن ذکر شده، و بدان استناد نموده است [۲۳] آقابزرگ تهرانی به کتابی با همین تیتر از کفعمی اشاره کرده، و می افزاید که کفعمی قسمتهایی از نوشته مدرس خویش را در انتهای البلد الامین آورده میباشد[۲۴]البته بایستی بیان کرد کفعمی صرفا خلاصهای از اثری با تیتر المقصد الاسنیٰ را بیآنکه از نسبت به بیاضی یا این که حتیٰ مؤلفی دیگر حرف گوید، آورده میباشد[۲۵] نیز برپایه مقایسه فی مابین متن منقول کفعمی با کتابی به همین اسم از غزالی، نمیقدرت هیچسیرتکامل اشتراک مفهومی سراغ اعطا کرد.
البابالمفتوحالیٰ ماقیل فی النفس و الروح
او دراین رساله به آشنایی نفس و واقعیت روح پرداخته و در آن به آرای فلاسفه و متکلمان درباره تجرد روح اشاره گردیده و نظریه خویش را ذکر نموده است علامه مجلسی از این تاثیر سود کرده، و متن بی نقص آن را در مباحث مرتبط با کتاب السماء و العالم بحار الانوار آورده میباشد.[۲۶]
زبدة البیان و بشر الانسان المنتزع اینجانب مجمع البیان مختصری از تعبیر مجمع البیان تألیف طبرسی میباشد.
الرسالةالیونسیه این تاثیر در تفصیل الرسالة التکلیفیه تاثیر شهید نخستین در سال ۸۴۴ق نگاشته گردیده، و در مجموعة اربع رسائل کلامیه به چاپ رسیده میباشد.
نجد الفلاح فی مختصرالصحاح، مختصری از صحاح جوهری میباشد.
منخل الفلاح که به گفته آقا گرانقدر طهرانی مختصر متعدد الشیعه میباشد.
ذخیرة الایمان این کتاب که قدیمترین تاثیر شناخته وی در دانش صحبت میباشد در سال ۸۳۴ ق تألیف گردیدهاست [۲۷]
اثرها دیگر و اشعاری نیز بدو منتسب گردیده که برخی از آن ها برجای باقی مانده میباشد.[۲۸]
پانویس
علی بن محمد بن یونس نباطی بَیاضی بقاعی (۷۹۱-۸۷۷ق)، از متکلمان امامیه قرن نهم قمری. تاثیر پر اسم و رسم او، «الصراط المستقیم الی مستحقی التقدیم» در ثابت امامت امیرالمومنین میباشد. اثرها اکثری در دانش صحبت، تعبیر و تفسیر، ملل و نحل، و دیگر علم ها به مکان گذاشت. بیشتر نوشتههایش، گستردن اثرها گذشتگان مثلا شهید نخستین بوده میباشد. بعضا از آثارش پیوسته منبع و مرجع متکلمان شیعه قرار گرفته و در اکثری از این اثرها، میل غیر فلسفی موج میزند. او دلیل فلسفی بر لزوم بعثت انبیا و قاعده الواحد را فسخ میدانست. قرآن را بنده میدانست و درباره معجزه آن، اعتقادوباور به صرف پک پذیرایی ترحیم مشهد داشت.
زندگینامه
علی بن محمد بن یونس عاملی نباطی بیاضی بقاعی، ملقّب به زینالدّین و نکنّی به ابومحمد، متکلّم، مفسّر، دانش منطق، ادیب و شعر سرا امامی، در رمضان ۷۹۱ در نبطیه جبل استدلال در لبنان زاده شد، و در به عبارتی زادگاهش به حصول دانش پرداخت و در سال ۸۷۷ ق در همانجا درگذشت،[۱] آوازه وی به نباطی و عاملی از همینجاست.
در صحبت بزرگان
بیاضی فرضی نقاد به ویژه در تحقیق مسائل کلامی و تاریخ صدر اسلام داشت، او در نگهبانی از مبانی اعتقادی شیعه بسیار دشوارکوش بود، ازینرو بزرگانی زیرا مجلسی،[۲] حر عاملی،[۳] کفعمی[۴]و خوانساری[۵] اورا با تیترهای حمدآمیزی زیرا: دانشمند، ثقه، علامه و وحید بعدازظهر ستوده و کمالات و فضیلت ها او را برشمردهاند.
استادان
از منابعی که به گستردنحالا عالمان این حوزه پرداختهاند، درایت چندانی دربارۀ استادان و شاگردان بیاضی به دست نمیآید.[۶] با این اکنون در تاثیرپذیری او از شهید اولیه تردیدی وجود ندارد.[۷]
بعضی استادان او عبارتند از:
جمالالدین احمد بن حسین بن مطهر
سید زینالدین علی بن دقماق حسینی، نویسندۀ نزهة العشاق
شاگردان
ناصر بن ابراهیم بویهی
شرف الدین بن جمال الدین
تقی الدین کفعمی
محمد بن علی بن یونس بیاضی]فرزند او
آراء شاخص کلامی
از شاخصترین آراء کلامی وی، عبد و بنده فهمیدن قرآن کریم و مهربان،[۸] اطمینان به صرفه در معجزه قرآن[۹]و عهد به نسبت و اضافه در ماهیت دانش [۱۰] میباشد.[۱۱]
شیوه
بیاضی گرایشی به تفکرهای فلسفی نداشته، و مثالهایی زیرا رد دلیل فلسفی بر بایستگی بعثت انبیا[۱۲] و رد قاعده الواحد[۱۳] آرمدهندۀ بیتوجهی وی به فلسفه میباشد. بیاعتنایی وی به شیوۀ خواجه نصیرالدین طوسی و اعتنا به متکلمان امامی قبل از وی، به همین منجر بوده، و این رویه، به ویژه در کتاب عصرة المنجود رفلکسهای چشمگیرتری یافته میباشد. ولی این اختلاف نحوه، فقط در بینش کلامی او بوده، و در مسائلی زیرا فلک که صبغه فلسفی بیشتری داراهستند، به اثرها خواجه نصیر استناد می جوید.[۱۴]
او نسبت به فکرهای صوفیانه، روی خوش علامت نداده[۱۵] و محور طریقت را مردود می داند.[۱۶]
اثرها
بیشتراز ۲۰ تاثیر درحوزۀ سخن، فقه، تعبیروتفسیر و منطق به وی منسوب شده که چیره آنها تلخیص، یا این که تفصیل اثر ها پیشینیان میباشد.
الصراطالمستقیم الیٰ مستحقیالتقدیم
تصویر کتاب الصراط المستقیم الی مستحقی التقدیم بیاضی
الصراطالمستقیم الیٰ مستحقیالتقدیم در ثابت امامت علی(ع) میباشد که در سال ۸۵۴ق نگاشته شد و مشهورترین تاثیر بیاضی میباشد. آن را، از دید کثرت استناد، به کتاب ها فریقین، از سایر کتابها ممتاز میداند.[۱۷]
عصرةالمنجود
او درین تاثیر که دربردارندۀ موضوعات و بابهای متعدد دانش صحبت میباشد از شیوۀ خواجه نصیر الدین طوسی هجران گزیده، و به متکلمان امامی قبل از وی لحاظ داشته میباشد. بیاضی در کتاب عصرة المنجود، سخن خویش را با صحبت از لزوم گفت و گو عقلی شروع مینماید؛ و مباحث وجود و احکام آن در کتابهای خواجه طوسی و رهروان وی[۱۸] مکان خویش را دراین کتاب به وجوب معرفت و شیوه های آن داده میباشد. دیگر آنکه برخلاف این اثر ها که به انگیزه فلسفی شدن نظم مباحث، از موضوعاتی همانند لزوم شکر، معرفت حدوث اجسام، خلق و خوی جاری ساختن، یارا، خوی قرآن و مؤمن گناه کار در آنها سخنی نرفته میباشد، او دراین تاثیر خویش به شیوۀ گذشتگان به شرح بهاین مباحث پرداخته میباشد.[۱۹] از همین روست که به اقوال و آراء و برهان معتزله میل علامت می دهد.[۲۰]
با اعتنا به حافظه کرد بیاضی از الصراط المستقیم در عصرة المنجود، این کتاب ظاهراً در دو دهه آخری قدمت وی نگاشته گردیدهاست.
الکلمات النافعات
او درین تاثیر که در گستردن کتاب الباقیات الصالحات تاثیر شهید نخستین نگاشته میباشد ، موضوعاتی را که متعارف کتاب ها ملل و نحل نبوده میباشد، به مجموعهبندی آراء و مذهبها در آنها میپردازد.[۲۱]
گستردن وی براین تاثیر، متضمن تشریح نکات بلاغی و معانی عبارات، بیان شواهدی از نشانهها و احادیث و اشاراتی به اقوال و عقاید مذهبها و فرقههای متفاوت میباشد. این تاثیر در مجموعة اربع رسائل کلامیه به چاپ رسیده میباشد.
المقامالاسنیٰ فی تعبیر و تفسیر اسماء الله الحسنیٰ
در گستردن دعای جوشن عظیم،[۲۲] بیاضی خویش با تیتر گستردن الاسماء در الرساله الیونسیه از آن ذکر شده، و بدان استناد نموده است [۲۳] آقابزرگ تهرانی به کتابی با همین تیتر از کفعمی اشاره کرده، و می افزاید که کفعمی قسمتهایی از نوشته مدرس خویش را در انتهای البلد الامین آورده میباشد[۲۴]البته بایستی بیان کرد کفعمی صرفا خلاصهای از اثری با تیتر المقصد الاسنیٰ را بیآنکه از نسبت به بیاضی یا این که حتیٰ مؤلفی دیگر حرف گوید، آورده میباشد[۲۵] نیز برپایه مقایسه فی مابین متن منقول کفعمی با کتابی به همین اسم از غزالی، نمیقدرت هیچسیرتکامل اشتراک مفهومی سراغ اعطا کرد.
البابالمفتوحالیٰ ماقیل فی النفس و الروح
او دراین رساله به آشنایی نفس و واقعیت روح پرداخته و در آن به آرای فلاسفه و متکلمان درباره تجرد روح اشاره گردیده و نظریه خویش را ذکر نموده است علامه مجلسی از این تاثیر سود کرده، و متن بی نقص آن را در مباحث مرتبط با کتاب السماء و العالم بحار الانوار آورده میباشد.[۲۶]
زبدة البیان و بشر الانسان المنتزع اینجانب مجمع البیان مختصری از تعبیر مجمع البیان تألیف طبرسی میباشد.
الرسالةالیونسیه این تاثیر در تفصیل الرسالة التکلیفیه تاثیر شهید نخستین در سال ۸۴۴ق نگاشته گردیده، و در مجموعة اربع رسائل کلامیه به چاپ رسیده میباشد.
نجد الفلاح فی مختصرالصحاح، مختصری از صحاح جوهری میباشد.
منخل الفلاح که به گفته آقا گرانقدر طهرانی مختصر متعدد الشیعه میباشد.
ذخیرة الایمان این کتاب که قدیمترین تاثیر شناخته وی در دانش صحبت میباشد در سال ۸۳۴ ق تألیف گردیدهاست [۲۷]
اثرها دیگر و اشعاری نیز بدو منتسب گردیده که برخی از آن ها برجای باقی مانده میباشد.[۲۸]
پانویس
پک پذیرایی ترحیم مشهد برای مراسم ختم در مسجد؛ چه ترکیبی مناسبتر است؟