اختلافات درباره حدیث
۱. اختلاف درباره جای و کاربر رخداد: در منابع اهل سنت مخاطبین تهدید به سه شکل اورده شده میباشد در منابعی نظیر: درست بخاری،[۱۳] درست مسلم،[۱۴] تعبیروتفسیر طبری[۱۵] تعبیر و تفسیر ابن کثیر،[۱۶] تاریخ طبری،[۱۷] البدایه و النهایه،[۱۸] مخاطبین تهدید کافران آورده شده میباشد و آیه مرتبط با اولِ رسالت پيامبر(ص) نام برده میباشد و پيامبر اکرم(ص) در اين زمانه مدعوين را به سوی اسلام دعوت کرده و از بی دینی تهدید دادند. و آن حضرت هنگامی می خواستند عشيره خویش را دعوت و ارعاب نماید بر روی کوه صفا رفتند و فرياد زدند: پک پذیرایی ترحیم مشهد «يا صباحاه يا صباحاه».
در منابعی نظیر: تاریخ طبری،[۱۹] تعبیر و تفسیر طبری،[۲۰] تعبیر و تفسیر ابن کثیر،[۲۱] البدایه و النهایه،[۲۲] خصائص امیرالمومنین علی بن ابی طالب(ع)،[۲۳] المسند،[۲۴] تعبیر و تفسیر ابن کثیر[۲۵] مخاطبان تهدید کافران آورده شده میباشد و علامت میدهد که نبی معبود(ص) وقتی کهاین آیه بر آن حضرت نازل شد، به علی(ع) امرکرد که خوراک تنظیم نماید و فرزندان عبدالمطلب را در منزل عمویش ابو طالب دعوت نماید. فرستاده(ص) آنهارا خواند و اسلام آوردند و فرمود: کسی که درین فرمان با وی بیعت نماید اخوی و صحابی و وصی و جانشین وی خواهد بود که صرفا علی(ع) بیعت نمود.
در منابعی نظیر: درست بخاری،[۲۶] درست مسلم،[۲۷] مخاطبانِ ترساندن را مسلمانها و ارعاب آنها را از عذابِ معصیت میداند.
در منابع شیعه: تعبیروتفسیر القمی،[۲۸] علل الشرایع،[۲۹] الأمالی،[۳۰] البرهان فی تعبیروتفسیر القرآن،[۳۱] مخاطبان اقربای(خاندان) خاصِّ آن حضرت اورده شده میباشد که به امر خداوندمتعال در منزل ابوطالب در جهت ابلاغ علنی رسالت و مسأله خلافت امام علی(ع) میباشد.
۲. اختلاف در عبارات و تعابیر ماجرا: طبق تقریر و برداشت علامه امینی[۳۲] جز صورتی که بیان شد، شش شکل دیگر در منابع نقل گردیده است:
«مَن یبَایعُنی عَلی اَنْ یکونَ اَخی وَ صاحِبی وَ ولیکمْ مِنْ بَعْدی؟»[۳۳] درین نقل، واژه و کلمه «خلیفتی» نیامده ولی تفسیر «اماُّنادرْ» آمده که در نقل در آغاز جان دار وجود ندارد. میاقتدار اذعان کرد کهاین نقل، با دقت به معنای «البته»(سرپرست) و «ولایت»(سرپرستی)، آن نقل را تقویت مینماید.
«أَیُّمعدودْ یَنْتَدِبُ أَنْ یکونَ أَخِی وَ وَزِیرِی وَ وَصِیی وَ خَلِیفَتِی فِی أُمَّتِی وَ وَلِیَّ آحادِّ مُؤْمِنٍ.... اللَّهُمَّ امْلَأْ جَوْفَهُ عِلْماً وَ فَهْماً وَ حُکماً ثُمَّ قَالَ لِأَبِی طَالِبٍ یا این که أَبَا طَالِبٍ اسْمَعِ الْآنَ لِابْنِک وَ أَطِعْ فَقَدْ جَعَلَهُ اللهُ مِنْ نَبِیّهِ بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَی.»«کدام یک از شما در اين فرمان به معاونت و يارى اینجانب بر مىخيزد تا آنكه اخوی و وصىّ اینجانب و جانشين اینجانب در ميان امتم و البتهِّ هر مؤمنی بوده باشد؟...بارالها دلش را از دانش و ادراک و حکمت پرکن.بعد نبی به پدرم (ابوطالب) فرمود: ای ابوطالب از فعلا گوش به امر پسرت باش و از وی اطاعت کن چون که به استیناف پروردگار اورا همچون هارون برای موسی قرارداده میباشد. [۳۴] این نقل افزون بر آنکه نقل دوم را پوشش می دهد، به حدیث جایگاه نیز اشاره داراست و تأکیدی بر خلافت بلافصل، علی(ع)میباشد.
«مَنْ یؤَاخِینِی وَ یوَازِرُنِی وَ یکونُ وَلِیی وَ وَصِیی بَعْدِی وَ خَلِیفَتِی فِی أَهْلِی وَ یقْضِی دَینِی.»[۳۵] این نقل کلیه تعابیر نقل در آغاز را پوشش میدهد.
«وَ إِنَّ اللهَ لَمْ یبْعَثْ نَبِیا این کهً إِلَّا وَ جَعَلَ لَهُ مِنْ أَهْلِهِ أَخاً وَ وَزِیراً وَ وَارِثاً وَ وَصِیا این کهً وَ خَلِیفَةً فِی أَهْلِهِ فَأَیکمْ یقُومُ فَیبَایعُنِی عَلَی أَنَّهُ أَخِی وَ وَارِثِی وَ وَزِیرِی وَ وَصِیی وَ یکونُ مِنِّی بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَی إِلَّا أَنَّهُ لَانَبِی بَعْدِی؟»[۳۶] این نقل نیز کلیه تعابیر نقل ابتدا را پوشش می دهد و افزون بر این، به حدیث رده نیز تصریح دارااست.
«فَأَیکمْ یبَایعُنِی عَلَی أَنْ یکونَ أَخِی وَ صَاحِبِی وَ وَارِثِی....»[۳۷] دراین نقل، «خلیفتی» نیامده میباشد؛ البته واژه «وارثی» آمده میباشد.
«يَا بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ إِنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ بِخَيْرَيِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ. وَقَدْ أَمَرَنِيَ الله تَعَالَى أَنْ أَدْعُوَكُمْ إِلَيْهِ، فَأَيُّكُمْ يُوازِرُنِي عَلَى أَمْرِي هَذَا؟ وَيَكُونُ أَخِي وَ وَصِيِّيْ وَ خَلِيفَتِي فِيكُمْ فَاسْمَعُوا لَهُ وَ أَطِيعُوا...وَ يَقُولُونَ لِأَبِي طَالِبٍ: قَدْ أَمَرَكَ أَنْ تَسْمَعَ لِعَلِيٍّ وَتُطِيعَ»[۳۸] این نقل نیز بر اینکه علی (ع) خلیفه بلافصل رسول میباشد، تصریح دارااست.
جستارهای متعلق
آیه تهدید
حدیث سفینه
حدیث خاصف النعل
حدیث سلسلة الذهب
حدیث لوح
حدیث کساء
آیه ولایت
پانویس
طبری، تاریخ الامم والملوک، ۱۳۸۷ق، ج۲، ص۳۱۹؛ امینی، الغدیر، ۱۴۱۶ق، ج۳،ص۲۳۸.
روضه خوان موثر، رساله فی معنا المولی، ۱۴۱۳ق، ص۳۹ و ۴۰؛ روضه خوان موثر، الفصول المختاره، ۱۴۱۳ق، ص۹۶؛ نباطی بیاضی، الصراط المستقیم، ۱۳۸۴ق، ج۱، ص۳۲۵؛ ج۲، ص۲۹؛ سید بن طاووس، الطرائف، ۱۴۰۰ق، ج۱، ص۲۱، حلی، کشف المراد، ۱۳۸۲ش،ص۱۸۹.
ابن ابی الحدید، تفصیل نهج البلاغه، ۱۴۰۴ق، ۱۳۶۳ش، ج۳، ص۲۱۰؛امینی، الغدیر، ۱۴۱۶ق، ج۲، ص۲۷۹-۲۸۰.
امینی، الغدیر، ۱۴۱۶ق، ج۲، ص۲۷۹-۲۸۰.
روحانی اثر گذار، رساله فی مفهوم المولی، ۱۴۱۳ق، ص۳۹ و ۴۰.
بلاذری٬ أنساب الأشراف، ۱۴۱۷ق٬ ج۲، ص۲۳۷؛ ذهبی٬ تاریخ الإسلام، ۱۴۱۳ق٬ ج۳، ص۴۸۴
ابنطقطقی٬ الفخری٬ ۱۴۱۸ق٬ ص۱۰۴، ثقفی، الغارات، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۱۸۰؛ ابنابی الحدید، تفصیل نهجالبلاغه، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۱۶۶؛ علامه حلی، نهج الحق، ۱۴۰۷ق، ص۳۰۲؛ روحانی موثر، الفصول المختاره، ۱۴۱۳ق، ص۹۶؛ ابنمزاحم، وقعة الصفین، ۱۴۰۳ق، ص۵۵.
چگونه بهترین پک پذیرایی برای مراسم ترحیم را انتخاب کنیم؟