???? ???? ???????

سید محسن طباطبائی حکیم
(تغییرمسیر از سید محسن حکیم)
برای دیگر کاربردها حکیم را ملاحظه کنید.
سید محسن حکیم طباطبائی
مرجع تبعیت

داده ها شخصی
تاریخ ولادت ۱ شوال ۱۳۰۶ق
محل تولد نجف
تاریخ وفات ۲۷ ربیع‌الاول ۱۳۹۰ق/ ۱۳۴۹ش
محل دفن نجف • مسجد هندی
بستگان
سرشناس سید محمدباقر حکیم (فرزند) سید محمدسعید حکیم (نوه دختری)
داده ها علمی
استادان محمدکاظم خراسانی • آقاضیاء عراقی • محمدحسین نائینی • سید ابوتراب خوانساری
شاگردان حسین وحید خراسانی • سید محمدباقر صدر • محمدتقی جعفری • سید مصطفی خمینی
تألیفات مستمسک العروة الوثقی • حقائق‌الاصول • نهج‌الفقاهة • پک پذیرایی ترحیم مشهد منهاج‌الصالحین
کار‌های اجتماعی-سیاسی
سیاسی تأسیس جماعت العلماء فی النجف الاشرف

سید محسن طباطبائی حکیم (۱۳۰۶ـ۱۳۹۰ق)، مرجع پیروی شیعه ها در قرن ۱۴ هجری قمری، بومی نجف. وی بعداز درگذشت آیت‌الله بروجردی، از مراجع تبعیت پر اسم و رسم بود. سیدمحسن در راستای رویارویی با کمونیسم در عراق، عضویت در حزب کمونیست را تحریم کرد و در راستای توسعه و گسترش کار‌های فقهی، جماعت العلماء را در نجف مبنا‌گذاری کرد. حکیم در جوانی و در جریان نزاع جهانی نخستین، در حمایت از عثمانی، فرماندهی بخشی از عراقیان را بر ذمه داشت. وی تعدادی کتابخانه در چندین میهن فرنگی تأسیس کرد. کتاب مستمسک العروة الوثقی مشهورترین تاثیر فقاهتی اوست.

تنی چند از فرزندان سید محسن حکیم، بوسیله حکومت بعث عراق زندانی و کشته شدند. سید محمدباقر حکیم مشهورترین فرزند اوست که در سال ۱۳۸۲ش در انفجار بمب در نجف کشته شد.

معاش
سید محسن حکیم در ۱۳۰۶ق در نجف به دنیا آمد.[۱] پدرش، سید مهدی حکیم، از عالمان نجف بود.[۲] محسن، در شش سالگی پدرش را از دست بخشید.[۳] حکیم، ده پسر و چهار دختر داشت. یوسف، محمدرضا، محمدمهدی، کاظم، محمدباقر، عبدالهادی، عبدالصاحب، علاءالدین، عبدالعزیز، و محمدحسین، پسران وی می باشند.

سال‌های آخری معاش سیدمحسن با حبس خانگی و سختگیری بر حوزه علمیه و شیعه ها عراق و مقاومت او همپا بود؛ بعداز کودتای حسن‌البکر، فشارهای حزب بعث بر حکیم بیشتر شد و حزب بعث سعی میکرد وی تسلیم خواهد شد.[۴] سید محسن حکیم در ۲۷ ربیع‌الاول، ۱۳۹۰ق[۵]، در ۸۴ سالگی، بر تاثیر بیماری در بغداد درگذشت. پیکر وی از بغداد تا کربلا و بعد تا نجف تشییع شد و در مسجد هندی و در کنار کتابخانه‌اش، به خاک ودیعت شد.[۶]

تحصیلات
حکیم از هفت سالگی خواندن قرآن و تلاوت و تایپ کردن، و از خیر سالگی علم آموزی علم ها شرعی را استارت کرد.[۷] درس‌های مقدماتی، مانند ادبیات عرب و منطق و بعضی متن‌ها اصول فقه (مانند ضوابط و معالم) و بعضا متن ها فقه (مانند شرایع و لمعه) را نزد برادرش، سید محمود، و دروس مقاطع فراتر را نزد کسانی زیرا راست گو جواهری و درستگو بهبهانی خواند. [۸]

اساتید
حکیم در ۱۳۲۷ق، آموزش دروس بهتر حوزه (عصر بیرون) را استارت کرد و نزد محمدکاظم خراسانی، آقا ضیاء عراقی، روضه خوان علی جواهری، محمدحسین نائینی و ابوتراب خوانسانی، فقه و اصول و رجال را یادگرفت و به مرتبه اجتهاد رسید. در اخلاق و رفتار، از سید محمدسعید حبوبی، باقر قاموسی، سید علی حکم کننده طباطبایی، ملا حسینقلی همدانی و روحانی علی قمی به کار گرفت.[۹]

شاگردان
حکیم از ۱۳۳۳ق، درس دادن زمان سطح حوزه و از ۱۳۳۷ق، درس دادن زمان بیرون فقه و اصول را شروع کرد و بیشتراز نیم قرن درس دادن کرد. شماری از شاگردان وی عبارتند از:

محمدتقی آل دانا از علمای لبنان (درگذشت ۱۳۷۸ش)
سید اسماعیل صدر فرزند سید حیدر
سید محمدحسین فضل و ادب الله
محمدتقی جعفری
سید محمدعلی حکم کننده طباطبائی
سید محمد سرور واعظ بهسودی
محمدآصف محسنی قندهاری[۱۰]
سید محمدتقی بحرالعلوم
سید محمد موسوی بجنوردی
سید علی حسینی سیستانی
سید جلال الدین آشتیانی
سید هاشم رسولی محلاتی
محمدمهدی شمس‌الدین
سید حسین مکی عاملی
سید محمدباقر صدر
ناصر مکارم شیرازی
حسین وحید خراسانی
محمدهادی معرفت
سید مصطفی خمینی
محمدجواد مغنیه
سید یوسف حکیم
سید اسدالله مدنی
سید حسن خرسان
سید محمدسعید حکیم
امام موسی صدر
نصرالله شبستری
محمدهادی امینی نجفی
احمد کافی[۱۱]
حسین حقیقت کاشانی
عباسعلی عمید زنجانی

آداب زیارت
روضه خوان عباس قمی در کتاب مفاتیح الجنان براساس احادیث نقل‌گردیده از امامان شیعه(ع) برای زیارت آدابی بیان کرده که برخی از آنها به ذکر پایین پک پذیرایی ترحیم مشهد میباشد:

ایفا غسل زیارت؛
پوشیدن خرقه‌های تمیز و پاکیزه؛
سرگرم‌ساختن لهجه به عنوان کردن خدا؛
وضوداشتن و عصمت تن؛
بجا آوردن نماز زیارت؛
قرائت قرآن نزد قبور؛
توبه و استغفارکردن از گناهان؛
شکاف حرف بیهوده؛
خوشبو کردن خویش جز در زیارت امام حسین(ع)[۴۷]
بلندنکردن صدای خویش در هنگام زیارت.[۴۸][یادداشت ۱]
تک‌نگاری
بعضی از اثراتی که درباره زیارت و فضیلت آن تألیف گردیده به ذکر ذیل میباشد:

کتاب بی نقص‌الزیارات: اثری روایی از ابن‌قولویه میباشد که در آن روایاتی از امامان معصوم(ع) در فضیلت و اجر، کیفیت و آداب زیارت قبور آن‌ها توده گردیده است.[۵۰]
کتاب المزار فی کیفیّة زیارات النبی و الأئمة الأطهار، مشهور به «کتاب المزار» نوشته شهید نخستین: این کتاب دو باب داراست[۵۱] که باب نخستین آن درباره زیارت‌ها و شامل هشت فصل و یک خاتمه در آداب و فضیلت زیارت ائمه معصومین(ع) میباشد.[۵۲]
تُحفَةُ الزُّوار الی قبرِ النبیِّ المُختار تألیف ابن‌حجر هیتمی دانا سنی (درگذشت: ۹۷۴ق)این کتاب در مسئله زیارت قبر نبی(ص)، آداب زیارت و اجرا بعد از آن و مشمول یک پیشگفتار و چهار فصل میباشد.[۵۳]
کتاب آداب زیارت از نگرش معصومین(ع): ترجمه «باب المزار» کتاب وسائل‌الشیعه به خودکار محسن دیمه کارگراب و ابوالفضل کاظمی به گویش فارسی میباشد.[۵۴]
پانویس
کیانی فرید، «زیارت»، ص۸۴۷.
سبحانی، منشور عقاید امامیه، ۱۳۷۶ش، ص۲۵۴.
مکی، تاریخ المکة المشرفة و المسجد الحرام، ۱۴۲۴ق، ص۳۳۴؛ شوکانی، نیل الاوطار، ۱۴۱۳ق، ج۵، ص۱۱۰؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ۱۴۱۴ق، ج۴، ص۴۸۴؛ جزیری، الفقه علی المذاهب الاربعة، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۹۴۶.
مکی، تاریخ المکة المشرفة و المسجد الحرام، ۱۴۲۴ق، ص۳۳۴؛ شوکانی، نیل الاوطار، ۱۴۱۳ق، ج۵، ص۱۱۰.
«زیارت، برهان حیات و نام‌و‌نشان شیعه»، تارنما مجله قدس.
«هر ساله ۲۸ میلیون نفر زائر مقبره امام رضا(ع)»، تارنما خبرگزاری صدا و سیما.
«تعداد آخری زائران اربعین همین سال ۲۲ میلیون نفر اعلام شد»، وب سایت خبرگزاری مهر.
محدثی، فرهنگ وتمدن عاشورا، ۱۳۷۶ش، ص۲۱۱.
علامه مجلسی، تحفة الزائر، ۱۳۸۶ش، ص۴-۵؛ محدثی، فرهنگ وتمدن عاشورا، ۱۳۷۶ش، ص۲۱۱.
محدثی، فرهنگ و تمدن عاشورا، ۱۳۷۶ش، ص۲۱۱-۲۱۲.
ابن‌قولویه، بدون نقص الزیارات، مطبعة الصدوق، ص۳۰۱-۳۰۵.
ابن‌قولویه، بی نقص الزیارات، مطبعة الصدوق، ص۳۰۳.
ابن‌قولویه، بی نقص الزیارات، مطبعة الصدوق، ص۳۰۳.
برای مثال نگاه فرمایید به ابن‌حبان، الثقات، ۱۴۰۲ق، ج۸، ص۴۵۷؛ عسقلانی، تهذیب التهذیب، دار صادر، ج۷، ص۳۸۸.
ابن حبان، الثقات، ۱۴۰۲ق، ج۸، ص۴۵۷.
عسقلانی، تهذیب التهذیب، دار صادر، ج۷، ص۳۸۸.
سمعانی، الانساب، ۱۳۸۲ق، ج۱۲، ص۴۷۹.
کعبی، الامام موسی بن الکاظم علیه السلام سیره و تاریخ، ۱۴۳۰ق، ص۲۱۶.
ابن‌شبه، تاریخ المدینة المنورة، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۱۲۰.
سمهودی، وفاء الوفاء، ۱۴۱۹ق، ج۳، ص۱۱۲.
سمهودی، وفاء الوفاء، ۱۴۱۹ق، ج۳، ص۷۸.
برای مثال نگاه فرمایید به دار قطنی، سنن الدار قطنی، ۱۴۲۴ق، ج۳، ص۳۳۴.
کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۵۷۹.
حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۱۶ق، ج۱۴، ص۳۱۹.
برای مثال نگاه نمائید حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۱۹ق، ج۱۴، ص۳۱۹-۶۰۰.
حکم کننده نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۵۳۳.
حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۱۹ق، ج۱۴، ص۴۰۸.
ابن‌قولویه، بدون نقص الزیارات، مکتبة الصدوق، ص۳۶-۳۷.
برای مثال نگاه فرمائید به صاحب و مالک بن انس، الموطأ، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۱۶۶؛ صنعانی، مصنف، ۱۴۰۳ق، ج۳، ص۵۷۰-۵۷۶.
تقی‌الدین سبکی، شفاء السقام، ۱۴۱۹ق، ص۱۶۶-۱۶۸.
لکنوی، ابراز الغی الواقع فی شفاء العی، انتشارات چشمه سود، ص۳۷.
لکنوی، ابراز الغی الواقع فی شفاء العی، انتشارات چشمه نتیجه، ص۳۷.
ابن‌تیمیه، قاعدة جلیلة فی التوسل و الوسیلة، ۱۴۲۲ق، ص۱۵۱؛ ابن‌تیمیه، منهاج السنة النبویة، ۱۴۰۶ق، ج۲، ص۴۳۸ و ۴۴۴.
ابن‌تیمیه، قاعدة جلیلة فی التوسل و الوسیلة، ۱۴۲۲ق، ص۱۵۱؛ ابن‌تیمیه، منهاج السنة النبویة، ۱۴۰۶ق، ج۲، ص۴۳۸ و ۴۴۴.
رضوانی، سلسله مباحث وهابیت‌شناسی (زیارت نبی و اولیاء)، انتشار مشعر، ص۸.

قاعده نفی عسر و حرج
قاعده نفی عُسْر و حَرَج قاعده‌ای شرعی میباشد به‌معنای عدم تشریع احکام مشقت بار، مشقت بار و غیر قابل تحمل در شریعت اسلام. فقیهان این قاعده دارای شهرت را در همه ابواب فقه، اعم از عبادات و معاملات، سرازیر میدانند. قاعده نفی عسر و حرج را مستند به کتاب، سنت، اجماع و بنای عقلا کرده‌اند. این قاعده را امتنان و ارفاق (منت‌نهادن و سهل وآسان‌گیری) بر امت رسول(ص) دانسته‌اند. از این قاعده برداشت کرده‌اند که شریعت اسلام طاقت فرسا‌گیرانه پک پذیرایی ترحیم مشهد وجود ندارد.

قاعده نفی عسر و حرج در اکثری از ابواب شرعی مفید بوده و بعضی از احکام را تغییر تحول داده میباشد. عدم وجوب غسل یا این که وضو در سرمای شدید، مجوز افطار در ماه رمضان برای بیمار و مسافر و حق جدایی برای زوجه در شکل وجود عسر و حرج از این موردها میباشد. مرتضی مطهری وجود اینگونه قواعدی را باعث تغییر تحول احکام و آرم انعطاف در قانون ها اسلام میداند.

معرفی
قاعده نفی عسر و حرج از قواعد مشهور و اساسی فقاهتی میباشد که در کلیه ابواب فقه، اعم از عبادات و معاملات، سرازیر می‌گردد.[۱] منظور از این قاعده را این دانسته‌اند که در شریعت اسلام هیچ حکم طاقت فرسا و دشواری بر مکلفان تشریع نشده میباشد.[۲] بر اساس این قاعده در شرایطی‌که که اجرای یک حکم دینی منجر تولید رنج غیر قابل تحمل بر یک شخص گردد، یا این که تحقق برخی احکام دینی در موقعیت خاص حرج‌آور باشد، اجرا آن از ذمه موظف برداشته می شود.[۳]

بعضا گفته‌اند این قاعده به‌این معنی وجود ندارد که به صرف وجود رنج و رنج تعطیلی احکام شرع روا باشد؛[۴] بلکه خواسته از حرج رنج شدید میباشد.[۵] مکارم شیرازی گفته میباشد هدف از عسر و حرج هر نوع رنج و دشواری وجود ندارد؛ چون جاری ساختن اکثری از تکالیف توأم با سختی میباشد. از دید وی غرض سختی شدیدی میباشد که بر حسب عادت غیرقابل تحمل میباشد.[۶] اورده شده قاعده لاحرج، سختی اضافه‌ای که بر تکالیف (افزون بر حرج متعارف جان دار در آن ها) عارض می گردد، را برمی‌دارااست.[۷] بعضا گفته‌اند صحت قاعده لاحرج، به صحت عُرفی آن بستگی دارااست و هر مکان که عرف حکمی را مصداق حرج تلقی کرد می‌اقتدار این قاعده را سرازیر دانست.[۸]

حَرَجی که تحمل آن فوق شکیبایی بشر باشد یا این که حرجی که تحمل آن باعث خلل نظام یا این که نیازمند ضرروزیان بر جنس یا این که جان یا این که آبرو گردد را از قضیه قاعده لاحرج بیرون میدانند؛ چون مشاجره از حرج فوق شکیبایی در دانش حرف و نیز دانش اصول آمده و تکلیف به آن را امری محال و نامعقول دانسته‌اند.[۹] قاعده لاحرج کلیه احکام اعم از واجبات و محرمات،[۱۰] و حکم تکلیفی و وضعی را مشتمل بر می گردد.[۱۱] بعضی نیز گفته‌اند قاعده لاحرج درتوان یکی اصول عملیه دانسته گردیده است خیر به‌تیتر یک اَماره و عامل.[۱۲]

قاعده نفی عسر و حرج را امتنان و ارفاق بر امت فرستاده(ص) دانسته‌اند.[۱۳] از این قاعده برداشت کرده‌اند که شریعت اسلام مشقت بار‌گیرانه وجود ندارد[۱۴] و در آن احکامی نیست که از جانب آن حرج و مشقتی متوجه بشر گردد.[۱۵] مرتضی مطهری این قاعده و امثال آن را باعث در دست گرفتن و تغییر و تحول احکام میداند که نشان انعطاف در مقررات اسلام میباشد.[۱۶]

برهان
قاعده نفی عسر و حرج مستند به کتاب،[۱۷] سنت،[۱۸] اجماع،[۱۹] و بنای عقلا[۲۰] دانسته‌اند. از مهمترین آیاتی که تحت عنوان استدلال قاعده عسر و حرج گزینه استناد قرار میگیرد، آیه ۷۸ سوره حج میباشد.[۲۱] این آیه را ناظر به همه ضوابط اسلام دانسته‌اند.[۲۲] آورده شده خواسته از آیه این میباشد که هرگاه در تاثیر فعالیت به احکام، ملزم در عسر و حرج واقع خواهد شد، این احکام از ذمه وی برداشته می‌گردد.[۲۳] از سایر آیه‌ها مستند قاعده عسر و حرج، به آیه ۶ سوره مائده،[۲۴] آیه ۱۸۵ سوره بقره،[۲۵] آیه ۲۸۶ سوره بقره،[۲۶] و آیه ۴۷ سوره حج[۲۷] اشاره گردیده است. آورده شده این نشانه‌ها به انگیزه اطلاقی که دارااست کلیه احکام شرع را در برمی‌گیرد و مشتمل بر همگی قانون ها اسلامی میگردد.[۲۸] سید محمد موسوی بجنوردی (درگذشت: ۱۴۰۲ش) این نظر را دارد این آیه‌ها دلالت روشنی بر این دستور دارا هستند که در آئین اسلام حکم حرجی تشریع نشده میباشد و در شرایطی‌که یک حکم منجر استیصال و رنج گردد به فرمان این آیه ها آن حکم منتفی می شود.[۲۹]

ماجرا‌های زیادی گفته شده که مبنای قاعده نفی عسر و حرج قرار گرفته میباشد.[۳۰] فاضل نراقی احادیث متعددی دربارهٔ نفی عسر و حرج در کتاب عوائد الایام آورده[۳۱] که بر عدم تشریع حکم حرجی دلالت شد‌ه‌است.[۳۲] حدیث معروف نبوی «بُعِثْتُ بِالْحَنِیفِیةِ اَلسَّمْحَةِ اَلسَّهْلَةِ؛[۳۳] مبعوث شدم به آیین حنیف سهل وآسان» از روایاتی میباشد که مبنای قاعده نفی عسر و حرج قرار گرفته میباشد.[۳۴] در تعبیر و تفسیر این داستان اورده شده در صورتیکه احکام حرجی در آئین وجود می‌داشت، نبی(ص) آیین را به دسته‌ای سهل تعریف نمی کرد.[۳۵]

کاربرد
قاعده نفی عسر و حرج در بخش اعظمی از ابواب فقاهتی موءثر بوده و بعضی از احکام را تغییر و تحول داده میباشد؛[۳۶] ازجمله:

عدم وجوب غسل یا این که وضو در سرمای شدید.[۳۷]
عدم وجوب حج در حالت عسر و حرج با وجود وسع.[۳۸]
عدم وجوب جهاد برای اشخاص عاجز و هر که ایفا جهاد بر وی رنج داراست.[۳۹]
عدم وجوب تشخیص و پیروی از اعلم برای هر کس حرج و رنج برای وی باشد.[۴۰]
مشروعیت تیمم به خیال خسارت کردن در به‌دست‌آوردن آب؛ مانند فراهم نمودن آب برای وضو به یک سری موازی ارزش.[۴۱]
مجوز افطار در ماه رمضان برای بیمار،[۴۲] مسافر،[۴۳] پیر[۴۴] و برای هر کس تشنگی شدید پیدا می‌نماید.[۴۵]
مجوز جدایی برای زوجه بوسیله حکم دهنده شرع. در حالتی‌که بقای زوجیت موجب عسر و حرج بر زوجه باشد، با تمسک به قاعده نفی عسر و حرج، تایید صلاحیت جدایی برای حکم کننده شرع اثبات دانسته گردیده‌است.[۴۶] این زمینه در ماده ۱۱۳۰ ضابطه مدنی نیز آمده میباشد.[۴۷] و نیز جنون پیش از عقد در زوج، به منجر عسر و حرج شدید، موجب خیار باطل برای زوجه میشود.[۴۸]

در بناهای تاریخی و مذهبی

عبارت علی اما الله، روی یکی محراب‌های مسجد اِبن طولون در قاهره، که در زمان معاذ مستنصر فاطمی (حکومت ۴۲۷-۴۸۷ق)، هجدهمین امام اسماعیله، ساخته شد.[۴۶]
گزاره «علی اما الله» در معماری‌های شیعی[۴۷] و در عصر فاطمی به‌شغل می رفت.[۴۸] برای مثال روی محرابی که در سال ۴۷۸ق (۱۰۹۴م) به مسجد اِبن‌طولون در قاهره افزوده شد، عبارت «لا اله الا الله، محمد پیامبر الله، علی البته الله» درج شده میباشد.[۴۹] این محراب در عصر خلافت معاذ مستنصر فاطمی (حکومت ۴۲۷-۴۸۷ق)، هجدهمین امام پک پذیرایی ترحیم مشهد ساخته شد.[۵۰][منبع بهتری نیاز میباشد]

روی گنبد سلطانیه بنا شده در شهر سلطانیه مجاورت زنجان، کتیبه «علی اما الله» نقش گردیده که مرتبط با سال ۷۱۰ق میباشد. گنبد سلطانیه بعداز شیعه شدن اولجایتو، هشتمین شاه ایلخانی، و به امر او ساخته شد.[۵۱] همینطور عبارت «علی اما الله» بر دیوارهای مسجد کبود تبریز نقش گردیده‌است که در طی دنیا‌پادشاه، از پادشاهان قَراقویونْلو در سال ۸۷۰ق ساخته شد.[۵۲] محراب امامزاده حبیب بن موسی در کاشان مرتبط با سال ۷۷۰ق نیز، دارنده عبارت «لا اله الا الله، محمد فرستاده الله، علی البته الله» میباشد.[۵۳]

گزاره «علی اما الله» در بقعه برخی امامان و امامزادگان به‌فعالیت رفته میباشد؛ مثلا روی بارگاه مقبره امام علی(ع)،[۵۴] بارگاه امام رضا(ع)[۵۵] و مناره بقعه حضرت عباس(ع).[۵۶]

در ادبیات
عبارت «علی البته الله» در ادبیات فارسی منعکس شدن داشته میباشد. سید علی عمادالدین نسیمی، شعر سرا صوفی قرن هشتم قمری، اینگونه سروده میباشد:

هر وصف که در شأن سخن الله میباشد
خواص وی کل بسم‌الله میباشد
آن نقطه که آن در بِیِ بسم‌الله میباشد
آن خال چهره علی البته الله میباشد[۵۷]

اسیری لاهیجی نوربخشی، صوفی قرن نهم قمری، غزلی با ستون «علی اما الله» سروده که دو بیت آغازین آن اینگونه میباشد:

امام و هادی جانی علی البته الله
طبیب درد نهانی علی البته الله
نمیرسد به کمال تو تفصیل ناطقه‌ام
فزون ز حد بیانی علی اما الله...[۵۸]
عرفی شیرازی شعر سرا قرن دهم قمری،[یادداشت ۲][۵۹] محمدقلی سلیم تهرانی شعر سرا قرن یازدهم قمری،[یادداشت ۳][۶۰] و محمدکاظم آشفته شیرازی شعر سرا عصر قاجار نیز[یادداشت ۴] [۶۱] عبارت «علی اما الله» را در اشعار خویش به شغل برده‌اند.

«علی اما الله» در شعر عربی نیز منعکس شدن داشته میباشد؛ فضل و ادب بن عباس لَهَبی از شاعران بنی‌هاشم، در جواب شعری که ولید بن عقبه، اخوی مادری عثمان در سوگ قتل او و علیه بنی‌هاشم سروده بود، شعری خاطرنشان کرد که در آن عبارت «علی البته الله» به‌عمل رفته میباشد.[یادداشت ۵][۶۲]

همینطور ابن‌شهرآشوب فقیه شیعه قرن ششم قمری[یادداشت ۶][۶۳] و جمال‌الدین محمد نجفی مالکی (درگذشت بعد از ۱۰۸۶ق)، شعر سرا و از نوادگان صاحب اشتر[یادداشت ۷][۶۴] نیز «علی البته الله» را در شعر عربی خویش به فعالیت برده‌اند.

نگارخانه
یکی کتیبه‌های فوقانی بارگاه امام علی(ع).[۶۵]
یکی کتیبه‌های فوقانی بارگاه امام علی(ع).[۶۵]

عبارت علی البته‌الله در بقاع امام علی(ع).[۶۶]
عبارت علی البته‌الله در بقاع امام علی(ع).[۶۶]

نقش علی البته الله بر بارگاه امام رضا(ع).[۶۷]
نقش علی البته الله بر بارگاه امام رضا(ع).[۶۷]

نقش علی اما‌الله روی مناره مقبره حضرت عباس(ع) به خط کوفی بنایی.[۶۸]
نقش علی البته‌الله روی مناره بقعه حضرت عباس(ع) به خط کوفی بنایی.[۶۸]

قطعه خوشنویسی علی اما‌الله، به خط ثلث تاثیر محمد المشرفاوی (۱۴۳۹ق).[۶۹]
قطعه خوشنویسی علی اما‌الله، به خط ثلث تاثیر محمد المشرفاوی (۱۴۳۹ق).[۶۹]

قبل از اسلام
حمزه در نبرد‌های فِجار و در عهد حلف الفضول کمپانی داشته میباشد. او با ابوطالب و دیگر عموهای رسول(ص) در خواستگاری خدیجه نیز حاضر بوده میباشد؛ حتی بعضا از منابع، با وجود مسافت سنی نادر وی با فرستاده(ص) و قرائت خطبه وصلت به وسیله ابوطالب، در ماجرای خواستگاری خدیجه تنها از حمزه پک پذیرایی ترحیم مشهد مذکور‌اند.[۳۴]

ابوالفرج اصفهانی می‌نویسد در سالی که قُرَیش به قحطی و خشکسالی مشقت گرفتار گردیده بود، به‌دنبال توصیه رسول(ص) برای یاری به ابوطالب که شخصی عیال وار بود، حمزه سرپرستی جعفر را پذیرفت[۳۵]

حمزه شکار‌چی بود و به شکار می‌پرداخت.[۳۶] وی در زمان نادانی، مثلا فرزندان عبدالمطلب بود که در قریش سر گروهی یافتند و چنان جایگاهی داشت که برخی با وی عهدوپیمان می‌بستند.[۳۷]

بعد از اسلام
ایمان آوردن حمزه به اسلام و رسول(ص) در کتاب سیره النبی که در قرن یازدهم هجری به فرمان فرمان روا منظور سوم حکم دهنده عثمانی و به وسیله سید سلیمان کسیم پاشا تهیه و تنظیم گردیده است.
ایمان آوردن حمزه به اسلام و رسول(ص) در کتاب سیره النبی که در قرن یازدهم هجری به فرمان پادشاه خواسته سوم حکم کننده عثمانی و بوسیله سید سلیمان کسیم پاشا تنظیم گردیده است.
روزی که نبی(ص) خاندان مجاورت خویش را برای دعوت به اسلام گردآورد (یوم الإنذار)، حمزه نیز حضور داشت.[۳۸] حمزه حتی‌در وقتی که هنوز مسلمان نشده بود، همانند ابوطالب، از رسول اکرم(ص) در مقابل آزار مشرکان دفاع میکرد. طبق بعضی از نقل‌های تاریخی، حمزه توهین‌های ابولهب و بقیه مشرکان به نبی(ص) را تلافی میکرد.[۳۹]

مسلمان شدن
روزی ابوجهل مجاورت کوه صَفا به فرستاده(ص) واکنش و سخنانی ناشایست به او ذکر کرد. رسول(ص) بدو پاسخی نداد. کنیزی در آنجا بود و این قصه را مشاهده کرد. دیری نگذشت که حمزه از شکار به مکه رجوع. عادت حمزه چنان بود که زیرا از شکار برمی گشت، کعبه را طواف میکرد، آنگاه به انجمن‌های قریش میرفت و با آن‌ها حرف می‌اظهار‌کرد. قریش حمزه را به سبب ساز جوانمردی‎‌هایش دوست می‌داشتند. این توشه که حمزه به عادت خویش به دیدن آشنایان درگیر بود، آن کنیز نزد وی رفت و اظهار کرد: نبودی تا ملاحظه کنی ابوجهل به برادرزاده‎ ات چه بیان کرد. حمزه به سروقت ابوجهل رفت، اورا روءیت کرد که در مسجد الحرام بین عموم نشسته میباشد. کمان خویش را بر رمز او کوفت، چنان که راز ابوجهل زخمی گرانقدر برداشت. آن گاه خاطرنشان کرد: «‌تو محمد را دشنام می دهی، مگر نمی‌دانی اینجانب به آیین وی درآمده‌ام. هر چه وی بگوید اینجانب هم میگویم ». بنی مخزوم خواستند به کمک ابوجهل برخیزند، البته او اظهار‌کرد: حمزه را بگذارید، چه اینجانب برادرزاده اورا دشنام‌های غیر مطلوب داده‌ام. این پیشامد باعث شد که حمزه در شمار مسلمانها درآید. از آن پس، قریش زیرا دیدند محمد پیشتیبانی کارکشته مانند حمزه داراست و او‌را از زخم آن‌ها نگاه خواهد داشت، کمتر متعرض او شدند. [۴۰]

براساس روایتی از امام سجاد(ع)، ادله اسلام آوردن حمزه، غیرت وی در ماجرایی بود که مشرکان کودک‌دان شتری را روی راز نبی(ص) انداختند.[۴۱] با این حالا، بعضا از پژوهشگران معتقدند اسلامِ حمزه از آغاز، بر اساس دوراندیشی و آشنایی بوده میباشد.[۴۲]

اسلام آوردن او را در سال دوم یا این که ششم بعثت و پیش از مسلمان شدن ابوذر دانسته‌اند.[۴۳] مسلمان شدن حمزه در گرویدن خاندان وی به اسلام مؤثر بود.[۴۴]

دوراندیشی ما از معاش حمزه، بعد از اسلام آوردن تا سفر، ناچیز میباشد. بعد از آنکه نبی(ص) دعوت خویش را آشکار ایجاد کرد، حمزه نیز به دعوت علنی پرداخت.[۴۵] او در کنار فرستاده(ص) ماند و به حبشه هجرت نکرد.[۴۶] در سه سالی که مشرکان بنی‌هاشم را در شعب ابی‌طالب محاصره کردند، حمزه با مسلمان ها یار و همدم بود.[۴۷] در دو‌مین بیعت عقبه، در سال دوازدهم بعثت، که عده ای از عموم مدینه با رسول(ص) قول بستند، حمزه یار و همدم علی(ع) حاضر و مراقب بود تا مشرکان بدانجا مجاورت نشوند.[۴۸]

عید نوروز
عید نوروز شروع سال نوی هجری خورشیدی و موازی با نخستین فروددین ماه میباشد که ایرانیان آن را جشن و پایکوبی می گیرند. در منابع روایی شیعه، احادیثی در ردّ و تأیید عید باستانی نقل شد‌ه‌است. در روایتی که از امام راست گو(ع) آورده شده آداب و انجام خاصی برای عید باستانی نقل گردیده است. بعضی علمای شیعه همانند علامه مجلسی این ماجرا را تأیید نموده و بعضا دیگر همانند سید محمدحسین تهرانی آن را نپذیرفته و سندش را پک پذیرایی ترحیم مشهد ضعیف میدانند.

جشن و پایکوبی عید نوروز را سابق‌ترین نشان فرهنگی کشور‌ایران می دانند. این جشن و پای کوبی با دسته‌ای از آداب و سنت‌های ملی، قومی و مذهبی هم پا میباشد. جشن و پای کوبی عید باستانی در کشورهای دیگر نیز برگزار می شود و در بعضی کشورها به عنوان مثال جمهوری اسلامی ایران این روز تعطیل قانونی میباشد. همینطور در مناطقی از افغانستان و پاکستان، مبتنی بر یقین به اینکه امام علی(ع) درین روز به خلافت رسیده میباشد، مراسم خاصی برگزار می گردد. در جمهوری اسلامی ایران گروهی از عموم هنگام تحویل سال در بقاع امامان و امامزادگان حاضر میگردند.

معرفی و مداقه
اول روز فروددین ماه را که مصادف با شروع سال نو هجری شمسی و با نخستین فصل بهار[۱] میباشد،[۲] عید نوروز خوانده‌اند. بعضا پیدایش عید باستانی را به او‌لین پادشاهان اهل ایران نسبت داده و جمع‌ای آن را از اعتقادات آیین زرتشت دانسته‌اند؛[۳] به همین جهت آن‌را پایکوبی زرتشتیان نیز معرفی می‌نمایند.[۴] در مقابل، توده‌ای عید باستانی را پایکوبی ملی و دین دیرین اهل ایران می دانند که سابق‌ترین علامت فرهنگی کشور ایران[۵] و گران قدر‌ترین جشن و پایکوبی ملی ایرانیان میباشد.[۶]

در منابع حدیثی شیعه، احادیثی در تأیید عید نوروز و اعمالی برای این روز آورده شده میباشد.[۷] عید نوروز را آدرس از فرهنگ و تمدن‌های متنوع اهل ایران و قضیه همزیستی آن‌ها معرفی کرده‌اند[۸] به گونه ای‌که در یک فرصت، اشخاص گوناگون اعم از زرتشتی، شیعه، اهل‌سنت، مسیحی و... با مقدسات، کتاب‌ها و علائق مختلف در آن سهم دار میشوند.[۹] همینطور اورده شده حاکمان در روزها عید نوروز، هدایا[۱۰] و خراج را از عموم می‌گرفتند[۱۱] و در بعضا روزگار‌ها، انتصاب کارگزاران دولتی به وسیله فرمانروا درین روزها اعمال میشد.[۱۲]

مراسم برافراشتن عَلَم (جَهندَه بالاکردن) در زیارتگاه منسوب به امام علی(ع) در مزار شریف روز اولیه فروددین ماه
عید نوروز فی مابین کشورها و ملت‌های گوناگون پایکوبی گرفته میگردد و در بعضی کشورها نیز تعطیل قانونی میباشد.[۱۳] مجمع همگانی سازمان ملل، عید باستانی را با ریشهٔ اهل ایران در روز‌نگار خویش مکان داده میباشد.[۱۴] همینطور آئین باستانی «عید نوروز» با عضویت جمهوری اسلامی ایران و یک‌سری سرزمین دیگر به عنوان مثال آذربایجان، هند، قرقیزستان تحت عنوان ارثیه معنوی چندین ملیتی در هشتم مهرماه ۱۳۸۸ در اجلاس کمیته فی مابین الدول جانبداری از ارثیه فرهنگی ناملموس یونسکو به تصویب رسید.[۱۵]

دین‌ها
عید نوروز از قدیم با سنت‌هایی یار بوده میباشد.[۱۶] استعداد برای برگزاری پایکوبی عید نوروز از بازه‌ها قبلی،[۱۷] منزل‌تکانی (پاک کردن منزل)[۱۸] پوشیدن جامه تازه،[۱۹] کاشتن سبزه عید،[۲۰] پرت کردن سفره هفت‌سین،[۲۱] و قراردادن قرآن بر رمز سفره،[۲۲] عیدی‌ دادن[۲۳] و زیارت قبور و دادن خیرات برای شعف آنها در پنج شنبه انتها سال،[۲۴] به عنوان مثال این رسوم و دین‌ها میباشد. از سایر سنت‌هایی رایج در عید نوروز، دیدوبازدید و صله ارحام میباشد.[۲۵]

خواجه نصیرالدین طوسی
نوشته‌علمیٔ اساسی: خواجه نصیرالدین طوسی
خواجه نصیرالدین طوسی (درگذشته۶۷۲ق) حکیم و متکلم قرن هفتم هجری قمری میباشد. شواهد متعددی بر اثناعشری بودن وی وجود داراست.[۲۱] خواجه نصیر مولف کتاب‌ها و رساله‌های بخش اعظمی در علم ها خلق، منطق، فلسفه، حرف، ریاضی ها و نجوم میباشد که مثلا آن می‌اقتدار به خوی ناصری، مبنا الاقتباس، تجرید الاعتقاد و تذکرة فی دانش الهیئة اشاره نمود. مثلا اقدامات وی ایجاد کرد رصدخانه و کتابخانه مراغه مشمول بیش تر از ۴۰۰هزار جلد کتاب میباشد.[۲۲] وی عاقبت در بغداد درگذشت و طبق وصیت خویش در مجاورت بقعه کاظمین(ع) پک پذیرایی ترحیم مشهد دفن شد.[۲۳]

از سایر علما و شخصیت‌های اسلامی طوس می‌قدرت به خواجه نظام‌الملک طوسی(۴۰۸-۴۸۵ق) صاحب و مالک سیاست‌طومار و سیاستمدار عصر سلجوقیان و محمد غزالی طوسی(۴۵۰-۵۰۵ق) اشاره نمود.[مستلزم منبع]

طوس در صحبت علی بن موسی الرضا
دعبل شعر سرا، در نشست‌ای شعری سرود که امام رضا(ع) با ابیات ذیل آن را افزود:

و قَبْرٌ بِطُوسٍ يالَها مِنْ مُصيبَةٍ
اَلَحَّتْ عَلَى اْلاَحْشآءِ بِالزَّفَراتِ
اِلَى الْحَشْرِ حَتّى يَبْعَثَ اللّهُ قائِما
يُفَرِّجُ عَنَّا الْهَمَّ وَالْکُرُباتِ
ترجمه: قبری هم در طوس میباشد که مصیبتش جانکاه و سوزنده میباشد تا آفریدگار قائمی را برانگیزد و همّ و اندوه ما‌را بزداید.

بعداز آن دعبل پرسید: اینجانب اینگونه قبری نمی­‌شناسم، در طوس قبر که می باشد؟ علی بن موسی فرمود: «آنجا قبر اینجانب میباشد. یک سری روزی بیشتر نمی­‌گذرد که طوس محل رفت و آمد شیعه‌ها و زائران اینجانب میگردد.[۲۴]

پانویس
زنگنه، شهرستان طوس و ولایت مشهد، فصلنامه مشکوة، ش۵۱، فصل تابستان ۱۳۷۵، ص۱۵۳.
خلوصی‌راد، مختصری از سوابق تاریخی منطقه طوس، فصلنامه مشکوة، ش۲۲، فصل بهار ۱۳۶۸ش، ص۱۳۷-۱۳۸.
خلوصی‌راد، مختصری از سوابق تاریخی حوزه‌ طوس، فصلنامه مشکوة، ش۲۲، فصل بهار ۱۳۶۸ش، ص۱۳۷-۱۳۸.
زنگنه، شهرستان مشهد و ولایت طوس، فصلنامه مشکوة، ش۵۱، ص۱۴۷.
یعقوبی، تاریخ یعقوبی، بیروت، دارصادر، ج۲، ص۴۳۰.
یعقوبی، البلدان، ترجمه آیتی، طهران ۱۳۴۳، ص۵۳؛ اصطخری، المسالک و الممالک، ترجمه ایرج افشار، طهران، ۱۳۴۰ش، ص۲۰۵؛مقدسی، احسن التقاسیم، ج۱، ص۷۲.
زنگنه، شهرستان مشهد و ولایت طوس، مشکوه، ش۵۱، ص۱۵۱.
عطاردی، تمدن خراسان، ج۱، پایی

تغییر‌و تحول اساسنامه
اسم ابتدایی مجمع، «مجمع روحانیون اهل مبارزه طهران» بود که در سال ۱۳۸۱ش به درخواست شورای مرکزی مجمع و ثبت کمیسیون ماده ۱۰ احزاب به «مجمع روحانیون اهل جنگ» تغییر‌و تحول کرد تا این تشکل مجاز به کار به صورت کلی جمهوری اسلامی ایران باشد.[۳۸] همینطور اساسنامه مجمع در سال ۱۳۸۴ش آیتم بازبینی شورای مرکزی مجمع روحانیون اهل نبرد قرار گرفت، منزلت دبیرکل حذف شد و گزینش سیاست‌های کبیر حزب بر ذمه رییس شورا قرار گرفت و مسئولیت پیگیری و اجرای این سیاست‌ها به دبیر شورا واگذار پک پذیرایی ترحیم مشهد شد.[۳۹]

قلمرو شغل
مجمع روحانیون اهل نبرد از اولِ تأسیس شغل‌های خویش را در مراکزی مانند مساجد، دانشکده‌ها و تا حدودی ناحیههای علمیه پیگیری میکرد.[۴۰] ارگان رسانه‌ای غیررسمی مجمع، خبر نامه «درود» به صاحب و مالک امتیازی سید محمد موسوی‌خوئینی‌ها بود و به نشر نگرش‌های این تشکل می‌پرداخت.[۴۱] بعد از توقیف درود، مجله «ذکر» و پس از ذکر نیز مجله «آفتاب یزد» بینش‌های مجمع را منتشر می کرد.[۴۲]

همینطور مجمع دارنده یک مجله داخلی با طبقه‌بندی سری میباشد که از سوی کمیته سیاسی منتشر میگردد.[۴۳] بعداز دوم خرداد ماه ۱۳۷۶ش نیز بعضا اعضای مجمع حضور بیشتر و فعال‌تری در دانش گاه‌ها و مرکزها علمی دارا هستند.[۴۴]

تک‌نگاری

کتاب «دگرگونی گفت‌و‌گو مجمع روحانیون اهل جنگ در جامعه پساانقلابی کشور‌ایران» نوشته سعیده امینی
کتاب‌های مختلفی با زمینه مجمع روحانیون جنگجو و طریقه‌های آن مندرج میباشد که دو مثال از آن عبارت میباشد از:

کتاب «دگرگونی مذاکره مجمع روحانیون مبارز و جنگجو در جامعه پساانقلابی کشور‌ایران» نوشته سعیده امینی میباشد که تالیف کننده در آن به چک گفتگو مجمع از اولِ انقلاب و تغییر تحول آن در حین دو دهه میپردازد. کتاب مشتمل بر ۲ نصیب و هر قسمت ۳ فصل میباشد. نصیب نخستین درباره رویکردهای نظری و شیوه استیناف و قسمت دوم تعریف و تبیین رای زنی مجمع روحانیون اهل پیکار هست. این کتاب در سال ۱۳۹۷ش در ۴۰۰ ورقه بوسیله انتشارات بیابان به چاپ رسید.[۴۵]
کتاب «مجمع روحانیون اهل نبرد» نوشته راستگو سلیمی‌بنی و آیت مظفری میباشد. این کتاب به تاریخچه صورت‌گیری، بینش‌ها و کار‌های مجمع روحانیون اهل جنگ از اولِ احداث تا سال ۱۳۹۰ش می پردازد. این کتاب در سال ۱۳۹۲ش و در ۳۲۰ شیت بوسیله انتشارات زمزم هدایت به چاپ رسید.[۴۶]
جستارهای متعلق
جامعه روحانیت جنگجو طهران
پانویس
«چرا امام اذن انشعاب اعطا کرد؟»، خبرنامه شرق.
طومار به شورای مرکزی مجمع روحانیون اهل مبارزه (موافقت با تشکیل مجمع)، پرتال امام خمینی.
امام خمینی، صحیفه امام، ۱۳۷۸ش، ج۲۱، ص۲۶-۲۹؛ سلیمی‌بنی، مظفری، جامعه روحانیت مبارز و جنگجو، ۱۳۸۸ش، ص۸۹؛ «قصه مجید انصاری از انتخابات مجالس سوم و چهارم و تأسیس مجمع روحانیون اهل مبارزه»، وبگاه تاریخ اهل ایران؛ «چرا امام اذن انشعاب بخشید؟»، مجله شرق.
«چرا امام اذن انشعاب اعطا کرد؟»، خبرنامه شرق.

عمل‌های سید محمدباقر صدر
از دهه ۱۳۵۰ش شغل‌های سیاسی سید محمد باقر صدر، که در آن مجال یک کدام از استادان پر رنگ حوزه نجف بود، بیشتراز پیش در محافل سیاسی شیعه عراق آیتم دقت قرار گرفت.[۱۰۸] با ارتقا اعتراضات مذهبی که غالباً بوسیله علمای حوزه نجف سازماندهی می شد، سرکوب حزب حکم کننده بعث نیز شدت می‌یافت. انتفاضه صفر ۱۳۹۷/ بهمن ۱۳۵۵ دولت عراق را متوجه نقش رهبری علما در نهضت اسلامی کرد و به همین جهت محدودیت‌هایی را برای وی انجام داشت[۱۰۹] حامیان آیت اللّه صدر در خرداد ماه ۱۳۵۹ انتفاضه رجب را در خانه وی استارت کردند البته این تکان نیز فرجامی زیرا اقدامات گذشته یافت[۱۱۰] و درپی آن، صدر و خواهرش بنت الهدی بازداشت و اعدام شدند.[۱۱۱] آیت الله خویی در اعتراض به‌این فعالیت، درخواست کرد به او اذن دهند از عراق بیرون گردد، البته دولت ضمن رد این درخواست، اکانت‌های او‌را مسدود و بعضا از شاگردانش را بازداشت و توده‌ای از آن‌ها را اعدام کرد.[۱۱۲] مجموعاَ، بعداز موفقیت انقلاب اسلامی جمهوری اسلامی ایران، دولت عراق اشتباهات بیشتری برای علما و طلاب علم ها شرعی حوزه نجف ساخت و در سود برخی از علمای جنگ جو حوزه به انگیزه تنگناهای شدید در عراق، ناگزیر از مسافرت به دیگر کشورها شدند و عمل سیاسی خویش را در آنجا پی پک پذیرایی ترحیم مشهد گرفتند.[۱۱۳]

مقررات و نظامات درس دادن
برای درس دادن در حوزه علمیه شروط خاصی زیرا سند یا این که سن مطرح وجود ندارد و طلاب آزادانه مدرّسان و استادان خویش را برمی‌گزینند. به این ترتیب، مدرس می بایست از بضاعت علمی و اقتدار ذکر و پیشینه درسی درخور بیان منتفع باشد. در قبال درس دادن، حقوقی به استادان پرداخت نمیشود و نیازهای ضروری معاش آن‌ها را مراجع پیروی تأمین می‌نمایند.[۱۱۴] طلاب رکن دیگر حوزه علمیه نجف‌اند که با داشتن بعضا حالت به علم آموزی درگیر میگردند.[۱۱۵] معیشت طلاب از روش شهریه مکتب، امداد‌های مالی مراجع نجف یا این که مراجع دیگر کشورها، خانواده‌های طلاب، افراد واقعی یا این که مرکز ها خیریه یا این که از محل موقوفات مدرسه ها تأمین می‌گردد.[۱۱۶] برخیً نیز امداد‌های غیرنقدی و تسهیلاتی زیرا اثاثیه التحریر در چنگ طلاب قرار داده می شد[۱۱۷] و هر از گاهی در بعضا مدرسه های (نظیر مکتب قوام) طعام توزیع می شد.[۱۱۸] برخی هم در حوزه نجف ترجیح می‌دادند زندگی خود را از دسترنج خویش تأمین نمایند.[۱۱۹]

تابعیت طلاب
اکثر اوقات طلاب نجف غیر ساکن بوده و تابعیت‌های گوناگونی داشتند؛ پاکستانی، هندی، تبتی، اهل سوریه، لبنانی، بحرینی، شکاف، افغانستانی، اهل ایران و غیره؛ و از کلیه پرشمارتر ایرانیان بودند.[۱۲۰] خلال ایرانیان، که همواره یکی‌از مرکزها علمی خویش را نجف قرار داده بودند، طلاب علم ها فقاهتی جبل ادله نیز از دوران شهید اولیه (نصفه دوم قرن هشتم) از لبنان به نجف سفر می‌کردند و در دوران سید جواد عاملی (متوفی ۱۲۲۶ق) بر تعداد آن‌ها درین شهر افزوده شد.[۱۲۱] مدرسه ها، معمولا تابعیت شاگرد را ملاک تایید قرار نمی‌دادند، البته بعضی از مدرسه ها را بانیان آن‌ها برای تابعیت خاصی سازه می‌کردند، به عنوان مثال مکتب عاملیین خاص لبنانی‌ها، مکتب هندی از آنِ هندیان، و مکتب ایروانی ویژه ترکان بود.[۱۲۲] گاهی نیز اختلافاتی پیش می‌آمد.[۱۲۳] در سال‌های اخیر، بعداز سقوط رژیم بعثی، به ندرت طلاب از کشورهای متعدد برای علم آموزی به نجف می روند.

تعداد اساتید و طلاب
تعداد استادان و طلاب حوزه نجف به وضعیت سیاسی، اقتصادی و اجتماعی عراق و نجف بستگی داشت.[۱۲۴] از جمله پیش از اشغال بدون نقص عراق در ۱۳۳۵ بوسیله انگلیسی‌ها، شمار طلاب نجف را بیشتراز ده هزار و نزدیک به ۱۳۷۶ق/ ۱۳۳۶ش در حدود دو هزار نفر برآورد کرده‌اند.[۱۲۵] در حال و روز بحرانی، تعداد آن ها رو به کاهش می‌بنیان و بعضا روانه منطقههای علمیه دیگر شهرها می‌شدند، چنانکه بارها طاعون استدلال این نوع مهاجرتها شد[۱۲۶] یا این که بعد از تنگناهایی که رژیم عراق در ۱۳۴۹ش/ ۱۹۷۰ ساخت، حوزه علمیه قم پذیرای اکثری از طلاب و استادان حوزه نجف شد.[۱۲۷]

حدیث معراج

حدیث مِعراج، حدیثی قدسی که گفتگوی در میان آفریدگار و نبی(ص) را در شب معراج گزارش میدهد. حدیثی که امروزه به اسم «حدیث معراج»، آوازه دارااست، روایتی وقت گیر میباشد که اولیه توشه در کتاب ارشادوراهنمایی القلوب آمده میباشد. درین حدیث، از مسائل اخلاقی فراوانی مانند رضا، تکیه، ملامت عالم، روزه، بدون صدا، محبت‌ورزیدن به مستمندان، خصوصیت‌های اهل آخرت و اهل عالم صحبت به در میان آمده میباشد. کتاب‌های «راهیان کوی دوست» و «سِِرُّ الإسراء فی تفصیل حدیث المعراج»، به گستردن حدیث معراج پک پذیرایی ترحیم مشهد پرداخته‌اند.

معرفی
حدیث معراج، حدیث قدسی میباشد که در آن گفتگوی دربین خدا و رسول(ص) در شب معراج آمده میباشد. در‌این مذاکره رسول سؤالاتی را در مسئله مسائل اخلاقی، از آفریدگار پرسیده و معبود جواب داده میباشد.[۱]

روایات قدسی فراوانی از معراج نبی(ص) نقل کرده‌اند و حدیثی که امروزه به اسم حدیث معراج، آوازه دارااست، روایتی زمان بر میباشد که در کتاب پند القلوب آمده و از مسائل اخلاقی فراوانی، کلام گفته میباشد.[۲]

کردار

آیه‌ها اخلاقی
نشانه‌ها افک • آیه اخوت • آیه اطعام • آیه نبأ • آیه نجوا • آیه مشیت • آیه بر • آیه اصلاح ذات در بین • آیه ایثار
روایات اخلاقی
حدیث قرب نوافل • حدیث مکارم رفتار • حدیث معراج • حدیث جنود عقل و جهل
فضیلت ها اخلاقی
تواضع • قناعت • سخاوت • کظم غیظ • اخلاص • خشیت • حلم • زهدو تقوا • شجاعت • عفت • انصاف • اصلاح ذات البین • عیب‌پوشی • بلاکشی
رذایل اخلاقی
تکبر • حرص • حسد • لاف • غایب بودن • کلام‌چینی • افترا • بخل • عاق پدر و مادر • حدیث نفس • عجب • عیب‌جویی • سمعه • انقطاع رحم • رواج فحشاء • کفران نعمت
اصطلاحات اخلاقی
جهاد نفس • نفس لوامه • نفس اماره • نفس مطمئنه • به حساب آوردن • مراقبه • مشارطه • گناه • درس اخلاق و رفتار • استدراج
عالمان خلق
ملامهدی نراقی • ملا احمد نراقی • میرزا جواد ملکی تبریزی • سید علی حاکم • سید رضا بهاءالدینی • سید عبدالحسین دستغیب • عبدالکریم حق‌شناس • عزیزالله خوشوقت • محمدتقی بهجت • علی‌اکبر مشکینی • حسین مظاهری • محمدرضا مهدوی کنی
منابع اخلاقی
قرآن • نهج البلاغه • مصباح الشریعة • مکارم الاخلاق • المحجة البیضاء • رساله لقاءالله (کتاب) • گروه وَرّام • جامع السعادات • معراج السعادة • المراقبات
نبو

رخداد معراج
نوشته‌علمیٔ مهم: معراج
معراج، به عروج نبی اسلام از مسجد الاقصی به افق‌ها گفته می‌گردد. به گزارش منابع اسلامی، فرستاده(ص) در شبی، از مکه به مسجدالاَقصی جابجایی یافت و از آنجا به افق عروج کرد.[۳] قصه معراج در روایات شیعه و سنی، به طور پی در پی آمده میباشد.[۴] قرآن نیز در دو سوره اسراء و نجم، به آن پرداخته میباشد.[۵]

محتوا
حدیث معراج با سوال فرستاده(ص) از معبود درباره شایسته ترین فعالیت شروع میشود. آفریدگار در جواب، از تکیه و رضا کلام به در میان میاورد و آن‌گاه با خطاب‌قراردادن مُکَرَّر فرستاده، موضوعات مختلفی را ذکر می‌نماید. این حدیث زمانبر را می‌قدرت به فرازهایی تقسیم نمود که نخست هر فراز، فرستاده آیتم خطاب قرار میگیرد. خدا درین حدیث، در توشه ابتدا، رسول را با اسم محمد و در فرازهای آن گاه، با اسم احمد، گزینه خطاب قرار داده میباشد.[۶]

موضوعات مطرح‌گردیده در‌این حدیث، به گزارش کتاب راهیان کوی دوست، به گستردن ذیل میباشد:

رضا و تکیه؛
محبت الهی و رویه وصال به آن؛
خصوصیت‌های اولیای الهی؛
خصلت‌های راه و روش یافتگان به فردوس و به جا مانده گرسنگی و بی سروصدا؛
بایستگی دقت به نماز و شعور حضور معبود؛
امتیازات اولیای الهی؛
بایستگی محبت به مستمندان؛
عدم پیروی از خواهش های نفسانی؛
شماتت عالم و دنیاگرایان؛
خصوصیت‌های بیست‌گانه اهل عالم؛
خصوصیت‌های اهل آخرت ؛
رده و معرفت زاهدان؛
نقش ارزشی روزه و خموشی؛
مؤمنان رهیافته به باور و باریابی به رضوان حق؛
خصوصیت‌های معاش گوارا و استوار؛
توفیق در امتحان الهی، و عنایات ویژه پروردگار؛
جایگاه عابدان و رسولان الهی؛
واقعیت محبت به معبود.[۷]
افزون بر این قصه، احادیث زیادی در باره رویدادها اتفاق افتاده در حادثه معراج و سخنانی که دربین خدواند متعال و پیامبرش رد و بدل گردیده در کتاب ها روایی جانور میباشد که از پاره‌ای از آنها رده و جایگاه تعالی و مخصوص امام علی(ع) در پیشگاه خدا فهیده میشود.در گزارشی از رسول در رده سدرة المنتهی آمده میباشد که که هنگامی خدا از پیامبرش می‌پرسد که جه کسی را تحت عنوان وصی و جانشین در لحاظ دارااست؟ رسول می گوید: همگان را آزمودم اما علی اطاعت و محبتش نسبت به اینجانب از همگی بیشتر میباشد و معبود میفرماید: علی در باره اینجانب نیز چنین میباشد؛ او‌را مژده بده که آیه و نشان هدایت و امام و پیشوای اولیاء اینجانب میباشد ...کسی که اورا دوست بدارد من را دوست داشته و هر که اورا معاند بدارد من‌را معاند داشته میباشد. [۸]