???? ???? ???????

قاعده نفی عسر و حرج
قاعده نفی عُسْر و حَرَج قاعده‌ای شرعی میباشد به‌معنای عدم تشریع احکام مشقت بار، مشقت بار و غیر قابل تحمل در شریعت اسلام. فقیهان این قاعده دارای شهرت را در همه ابواب فقه، اعم از عبادات و معاملات، سرازیر میدانند. قاعده نفی عسر و حرج را مستند به کتاب، سنت، اجماع و بنای عقلا کرده‌اند. این قاعده را امتنان و ارفاق (منت‌نهادن و سهل وآسان‌گیری) بر امت رسول(ص) دانسته‌اند. از این قاعده برداشت کرده‌اند که شریعت اسلام طاقت فرسا‌گیرانه پک پذیرایی ترحیم مشهد وجود ندارد.

قاعده نفی عسر و حرج در اکثری از ابواب شرعی مفید بوده و بعضی از احکام را تغییر تحول داده میباشد. عدم وجوب غسل یا این که وضو در سرمای شدید، مجوز افطار در ماه رمضان برای بیمار و مسافر و حق جدایی برای زوجه در شکل وجود عسر و حرج از این موردها میباشد. مرتضی مطهری وجود اینگونه قواعدی را باعث تغییر تحول احکام و آرم انعطاف در قانون ها اسلام میداند.

معرفی
قاعده نفی عسر و حرج از قواعد مشهور و اساسی فقاهتی میباشد که در کلیه ابواب فقه، اعم از عبادات و معاملات، سرازیر می‌گردد.[۱] منظور از این قاعده را این دانسته‌اند که در شریعت اسلام هیچ حکم طاقت فرسا و دشواری بر مکلفان تشریع نشده میباشد.[۲] بر اساس این قاعده در شرایطی‌که که اجرای یک حکم دینی منجر تولید رنج غیر قابل تحمل بر یک شخص گردد، یا این که تحقق برخی احکام دینی در موقعیت خاص حرج‌آور باشد، اجرا آن از ذمه موظف برداشته می شود.[۳]

بعضا گفته‌اند این قاعده به‌این معنی وجود ندارد که به صرف وجود رنج و رنج تعطیلی احکام شرع روا باشد؛[۴] بلکه خواسته از حرج رنج شدید میباشد.[۵] مکارم شیرازی گفته میباشد هدف از عسر و حرج هر نوع رنج و دشواری وجود ندارد؛ چون جاری ساختن اکثری از تکالیف توأم با سختی میباشد. از دید وی غرض سختی شدیدی میباشد که بر حسب عادت غیرقابل تحمل میباشد.[۶] اورده شده قاعده لاحرج، سختی اضافه‌ای که بر تکالیف (افزون بر حرج متعارف جان دار در آن ها) عارض می گردد، را برمی‌دارااست.[۷] بعضا گفته‌اند صحت قاعده لاحرج، به صحت عُرفی آن بستگی دارااست و هر مکان که عرف حکمی را مصداق حرج تلقی کرد می‌اقتدار این قاعده را سرازیر دانست.[۸]

حَرَجی که تحمل آن فوق شکیبایی بشر باشد یا این که حرجی که تحمل آن باعث خلل نظام یا این که نیازمند ضرروزیان بر جنس یا این که جان یا این که آبرو گردد را از قضیه قاعده لاحرج بیرون میدانند؛ چون مشاجره از حرج فوق شکیبایی در دانش حرف و نیز دانش اصول آمده و تکلیف به آن را امری محال و نامعقول دانسته‌اند.[۹] قاعده لاحرج کلیه احکام اعم از واجبات و محرمات،[۱۰] و حکم تکلیفی و وضعی را مشتمل بر می گردد.[۱۱] بعضی نیز گفته‌اند قاعده لاحرج درتوان یکی اصول عملیه دانسته گردیده است خیر به‌تیتر یک اَماره و عامل.[۱۲]

قاعده نفی عسر و حرج را امتنان و ارفاق بر امت فرستاده(ص) دانسته‌اند.[۱۳] از این قاعده برداشت کرده‌اند که شریعت اسلام مشقت بار‌گیرانه وجود ندارد[۱۴] و در آن احکامی نیست که از جانب آن حرج و مشقتی متوجه بشر گردد.[۱۵] مرتضی مطهری این قاعده و امثال آن را باعث در دست گرفتن و تغییر و تحول احکام میداند که نشان انعطاف در مقررات اسلام میباشد.[۱۶]

برهان
قاعده نفی عسر و حرج مستند به کتاب،[۱۷] سنت،[۱۸] اجماع،[۱۹] و بنای عقلا[۲۰] دانسته‌اند. از مهمترین آیاتی که تحت عنوان استدلال قاعده عسر و حرج گزینه استناد قرار میگیرد، آیه ۷۸ سوره حج میباشد.[۲۱] این آیه را ناظر به همه ضوابط اسلام دانسته‌اند.[۲۲] آورده شده خواسته از آیه این میباشد که هرگاه در تاثیر فعالیت به احکام، ملزم در عسر و حرج واقع خواهد شد، این احکام از ذمه وی برداشته می‌گردد.[۲۳] از سایر آیه‌ها مستند قاعده عسر و حرج، به آیه ۶ سوره مائده،[۲۴] آیه ۱۸۵ سوره بقره،[۲۵] آیه ۲۸۶ سوره بقره،[۲۶] و آیه ۴۷ سوره حج[۲۷] اشاره گردیده است. آورده شده این نشانه‌ها به انگیزه اطلاقی که دارااست کلیه احکام شرع را در برمی‌گیرد و مشتمل بر همگی قانون ها اسلامی میگردد.[۲۸] سید محمد موسوی بجنوردی (درگذشت: ۱۴۰۲ش) این نظر را دارد این آیه‌ها دلالت روشنی بر این دستور دارا هستند که در آئین اسلام حکم حرجی تشریع نشده میباشد و در شرایطی‌که یک حکم منجر استیصال و رنج گردد به فرمان این آیه ها آن حکم منتفی می شود.[۲۹]

ماجرا‌های زیادی گفته شده که مبنای قاعده نفی عسر و حرج قرار گرفته میباشد.[۳۰] فاضل نراقی احادیث متعددی دربارهٔ نفی عسر و حرج در کتاب عوائد الایام آورده[۳۱] که بر عدم تشریع حکم حرجی دلالت شد‌ه‌است.[۳۲] حدیث معروف نبوی «بُعِثْتُ بِالْحَنِیفِیةِ اَلسَّمْحَةِ اَلسَّهْلَةِ؛[۳۳] مبعوث شدم به آیین حنیف سهل وآسان» از روایاتی میباشد که مبنای قاعده نفی عسر و حرج قرار گرفته میباشد.[۳۴] در تعبیر و تفسیر این داستان اورده شده در صورتیکه احکام حرجی در آئین وجود می‌داشت، نبی(ص) آیین را به دسته‌ای سهل تعریف نمی کرد.[۳۵]

کاربرد
قاعده نفی عسر و حرج در بخش اعظمی از ابواب فقاهتی موءثر بوده و بعضی از احکام را تغییر و تحول داده میباشد؛[۳۶] ازجمله:

عدم وجوب غسل یا این که وضو در سرمای شدید.[۳۷]
عدم وجوب حج در حالت عسر و حرج با وجود وسع.[۳۸]
عدم وجوب جهاد برای اشخاص عاجز و هر که ایفا جهاد بر وی رنج داراست.[۳۹]
عدم وجوب تشخیص و پیروی از اعلم برای هر کس حرج و رنج برای وی باشد.[۴۰]
مشروعیت تیمم به خیال خسارت کردن در به‌دست‌آوردن آب؛ مانند فراهم نمودن آب برای وضو به یک سری موازی ارزش.[۴۱]
مجوز افطار در ماه رمضان برای بیمار،[۴۲] مسافر،[۴۳] پیر[۴۴] و برای هر کس تشنگی شدید پیدا می‌نماید.[۴۵]
مجوز جدایی برای زوجه بوسیله حکم دهنده شرع. در حالتی‌که بقای زوجیت موجب عسر و حرج بر زوجه باشد، با تمسک به قاعده نفی عسر و حرج، تایید صلاحیت جدایی برای حکم کننده شرع اثبات دانسته گردیده‌است.[۴۶] این زمینه در ماده ۱۱۳۰ ضابطه مدنی نیز آمده میباشد.[۴۷] و نیز جنون پیش از عقد در زوج، به منجر عسر و حرج شدید، موجب خیار باطل برای زوجه میشود.[۴۸]

قاعده نفی عسر و حرج
قاعده نفی عُسْر و حَرَج قاعده‌ای شرعی میباشد به‌معنای عدم تشریع احکام مشقت بار، مشقت بار و غیر قابل تحمل در شریعت اسلام. فقیهان این قاعده دارای شهرت را در همه ابواب فقه، اعم از عبادات و معاملات، سرازیر میدانند. قاعده نفی عسر و حرج را مستند به کتاب، سنت، اجماع و بنای عقلا کرده‌اند. این قاعده را امتنان و ارفاق (منت‌نهادن و سهل وآسان‌گیری) بر امت رسول(ص) دانسته‌اند. از این قاعده برداشت کرده‌اند که شریعت اسلام طاقت فرسا‌گیرانه پک پذیرایی ترحیم مشهد وجود ندارد.

قاعده نفی عسر و حرج در اکثری از ابواب شرعی مفید بوده و بعضی از احکام را تغییر تحول داده میباشد. عدم وجوب غسل یا این که وضو در سرمای شدید، مجوز افطار در ماه رمضان برای بیمار و مسافر و حق جدایی برای زوجه در شکل وجود عسر و حرج از این موردها میباشد. مرتضی مطهری وجود اینگونه قواعدی را باعث تغییر تحول احکام و آرم انعطاف در قانون ها اسلام میداند.

معرفی
قاعده نفی عسر و حرج از قواعد مشهور و اساسی فقاهتی میباشد که در کلیه ابواب فقه، اعم از عبادات و معاملات، سرازیر می‌گردد.[۱] منظور از این قاعده را این دانسته‌اند که در شریعت اسلام هیچ حکم طاقت فرسا و دشواری بر مکلفان تشریع نشده میباشد.[۲] بر اساس این قاعده در شرایطی‌که که اجرای یک حکم دینی منجر تولید رنج غیر قابل تحمل بر یک شخص گردد، یا این که تحقق برخی احکام دینی در موقعیت خاص حرج‌آور باشد، اجرا آن از ذمه موظف برداشته می شود.[۳]

بعضا گفته‌اند این قاعده به‌این معنی وجود ندارد که به صرف وجود رنج و رنج تعطیلی احکام شرع روا باشد؛[۴] بلکه خواسته از حرج رنج شدید میباشد.[۵] مکارم شیرازی گفته میباشد هدف از عسر و حرج هر نوع رنج و دشواری وجود ندارد؛ چون جاری ساختن اکثری از تکالیف توأم با سختی میباشد. از دید وی غرض سختی شدیدی میباشد که بر حسب عادت غیرقابل تحمل میباشد.[۶] اورده شده قاعده لاحرج، سختی اضافه‌ای که بر تکالیف (افزون بر حرج متعارف جان دار در آن ها) عارض می گردد، را برمی‌دارااست.[۷] بعضا گفته‌اند صحت قاعده لاحرج، به صحت عُرفی آن بستگی دارااست و هر مکان که عرف حکمی را مصداق حرج تلقی کرد می‌اقتدار این قاعده را سرازیر دانست.[۸]

حَرَجی که تحمل آن فوق شکیبایی بشر باشد یا این که حرجی که تحمل آن باعث خلل نظام یا این که نیازمند ضرروزیان بر جنس یا این که جان یا این که آبرو گردد را از قضیه قاعده لاحرج بیرون میدانند؛ چون مشاجره از حرج فوق شکیبایی در دانش حرف و نیز دانش اصول آمده و تکلیف به آن را امری محال و نامعقول دانسته‌اند.[۹] قاعده لاحرج کلیه احکام اعم از واجبات و محرمات،[۱۰] و حکم تکلیفی و وضعی را مشتمل بر می گردد.[۱۱] بعضی نیز گفته‌اند قاعده لاحرج درتوان یکی اصول عملیه دانسته گردیده است خیر به‌تیتر یک اَماره و عامل.[۱۲]

قاعده نفی عسر و حرج را امتنان و ارفاق بر امت فرستاده(ص) دانسته‌اند.[۱۳] از این قاعده برداشت کرده‌اند که شریعت اسلام مشقت بار‌گیرانه وجود ندارد[۱۴] و در آن احکامی نیست که از جانب آن حرج و مشقتی متوجه بشر گردد.[۱۵] مرتضی مطهری این قاعده و امثال آن را باعث در دست گرفتن و تغییر و تحول احکام میداند که نشان انعطاف در مقررات اسلام میباشد.[۱۶]

برهان
قاعده نفی عسر و حرج مستند به کتاب،[۱۷] سنت،[۱۸] اجماع،[۱۹] و بنای عقلا[۲۰] دانسته‌اند. از مهمترین آیاتی که تحت عنوان استدلال قاعده عسر و حرج گزینه استناد قرار میگیرد، آیه ۷۸ سوره حج میباشد.[۲۱] این آیه را ناظر به همه ضوابط اسلام دانسته‌اند.[۲۲] آورده شده خواسته از آیه این میباشد که هرگاه در تاثیر فعالیت به احکام، ملزم در عسر و حرج واقع خواهد شد، این احکام از ذمه وی برداشته می‌گردد.[۲۳] از سایر آیه‌ها مستند قاعده عسر و حرج، به آیه ۶ سوره مائده،[۲۴] آیه ۱۸۵ سوره بقره،[۲۵] آیه ۲۸۶ سوره بقره،[۲۶] و آیه ۴۷ سوره حج[۲۷] اشاره گردیده است. آورده شده این نشانه‌ها به انگیزه اطلاقی که دارااست کلیه احکام شرع را در برمی‌گیرد و مشتمل بر همگی قانون ها اسلامی میگردد.[۲۸] سید محمد موسوی بجنوردی (درگذشت: ۱۴۰۲ش) این نظر را دارد این آیه‌ها دلالت روشنی بر این دستور دارا هستند که در آئین اسلام حکم حرجی تشریع نشده میباشد و در شرایطی‌که یک حکم منجر استیصال و رنج گردد به فرمان این آیه ها آن حکم منتفی می شود.[۲۹]

ماجرا‌های زیادی گفته شده که مبنای قاعده نفی عسر و حرج قرار گرفته میباشد.[۳۰] فاضل نراقی احادیث متعددی دربارهٔ نفی عسر و حرج در کتاب عوائد الایام آورده[۳۱] که بر عدم تشریع حکم حرجی دلالت شد‌ه‌است.[۳۲] حدیث معروف نبوی «بُعِثْتُ بِالْحَنِیفِیةِ اَلسَّمْحَةِ اَلسَّهْلَةِ؛[۳۳] مبعوث شدم به آیین حنیف سهل وآسان» از روایاتی میباشد که مبنای قاعده نفی عسر و حرج قرار گرفته میباشد.[۳۴] در تعبیر و تفسیر این داستان اورده شده در صورتیکه احکام حرجی در آئین وجود می‌داشت، نبی(ص) آیین را به دسته‌ای سهل تعریف نمی کرد.[۳۵]

کاربرد
قاعده نفی عسر و حرج در بخش اعظمی از ابواب فقاهتی موءثر بوده و بعضی از احکام را تغییر و تحول داده میباشد؛[۳۶] ازجمله:

عدم وجوب غسل یا این که وضو در سرمای شدید.[۳۷]
عدم وجوب حج در حالت عسر و حرج با وجود وسع.[۳۸]
عدم وجوب جهاد برای اشخاص عاجز و هر که ایفا جهاد بر وی رنج داراست.[۳۹]
عدم وجوب تشخیص و پیروی از اعلم برای هر کس حرج و رنج برای وی باشد.[۴۰]
مشروعیت تیمم به خیال خسارت کردن در به‌دست‌آوردن آب؛ مانند فراهم نمودن آب برای وضو به یک سری موازی ارزش.[۴۱]
مجوز افطار در ماه رمضان برای بیمار،[۴۲] مسافر،[۴۳] پیر[۴۴] و برای هر کس تشنگی شدید پیدا می‌نماید.[۴۵]
مجوز جدایی برای زوجه بوسیله حکم دهنده شرع. در حالتی‌که بقای زوجیت موجب عسر و حرج بر زوجه باشد، با تمسک به قاعده نفی عسر و حرج، تایید صلاحیت جدایی برای حکم کننده شرع اثبات دانسته گردیده‌است.[۴۶] این زمینه در ماده ۱۱۳۰ ضابطه مدنی نیز آمده میباشد.[۴۷] و نیز جنون پیش از عقد در زوج، به منجر عسر و حرج شدید، موجب خیار باطل برای زوجه میشود.[۴۸]