???? ???? ???????

تصوف
نوشته‌علمیٔ اساسی: تصوف
تصوف در لغت به معنای پوشیدن صوف - به معنای پشمینه - و کنایه از تقوا و اعراض از دنیاست. صوفیان غالباً علی بن ابی‌طالب را مرشد و پیشوای خویش می دانند و اورا انسان اولیاء میدانند. برهمین پایه بخش اعظمی از رهبران فرقه‌های صوفی، طریقت‌هایی که به علی بن ابی‌طالب نمیرسند را قانونی نمی‌شمارند و آنان را قابل تبعیت نمی‌دانند. رابطه صوفیان بزرگی زیرا بایزید بسطامی، شقیق بلخی، مشهور کرخی و حسن بصری با امامان شیعه سبب ساز قربت تصوف به فرقه تشیع شد. با وجود آنکه نمی‌اقتدار از تأثیر تشیع بر تصوف دیده پوشاند، ولی بزرگان شیعه همواره هرگونه رابطه تصوف با امامان و رابطه عالمان شیعه با روش تصوف را منکر پک پذیرایی ترحیم مشهد می باشند.[۱۵۹]

برای تاریخچه تصوف، سه مرحله تدوین شده است؛ مرحله ابتدایی که کوشش شده است در آن تصوف تحت عنوان یک فرقه رده خویش را در بین فرقه‌های اسلامی پیدا نماید. مرحله دوم که کارایی شد تا با تلفیق در بین تصوف و شریعت، سوءظن‌های علیه تصوف به عنوان مثال مفارقت آن با اسلام را از در میان پیروزشود و در مرحله سوم که در آن به ساخت خانقاه‌ها و سلسله‌ها و اثر ها عقیده ای و تمثیلی پرداخته شد و منجر شکوفایی درین بعد از ظهر شد. اولی گزارش‌ها در امر تقوا در بین صحابه مطرح شده است. با کثرت فتوحات و غنائم ناشی از آن، جمع‌ای از صحابه و تابعین نسبت به تجمل‌گرایی اعتراض‌هایی مطرح کردند. دانشمندان غربی بیشتر استدلال ساخت‌و‌ساز تصوف در اسلام را یک فرمان فارغ اسلام می داند البته زرین‌کوب بر این اعتقاد و باور میباشد که‌این نظریه ناشی از مساعد ندانستن اسلام برای مسئله‌چینی تصوف و زهد و تقوا است که درست به لحاظ نمیرسد. به نظریه زرین‌کوب، این نظریه که تصوف از مرتضان هندی، زهاد نصاری یا این که صدیقان مانوی به اسلام رسوخ کرده‌میباشد، برپایه احتمال ها و وهم سازه شده است. به عقید اولیه مجموعه از صوفیان، علاقه بر عقل برتری داشت. عرفان نیز یک کدام از مراتب پایانی در سلوک صوفیانه میباشد که به همین جهت امروزه غالباً از عرفان در ترادف با تصوف خاطر می گردد.[۱۶۰]

تا قرن‌ها مشایخ صوفیه، از رویه طریقت به طالبان سلوک صوفیانه یادگرفتن‌هایی را در پوسته وعظ و خطابه در مساجد منتقل می‌کردند. قرن‌ها به درازا کشید تا تعداد سلسله‌ها و مذهب‌ها صوفیه زیاد شوند و طبقات صوفیه همانند طبقات محدثان رده خویش را پیدا نماید. اول طبقه از صوفیان را ابوهاشم صوفی، فضیل بن عیاض، ابراهیم ادهم، ذوالنون مصری، انسان حافی، حارث محاسبی، بایزید بسطامی، ابوسلیمان دارانی، ابوحفص حداد، احمد بن خضرویه، حمدون قصّار و دارای اسم و رسم کرخی تشکیل داده‌اند. از سلسله و طبقه ششم به آن گاه بود که سلسله‌های صوفیه منشعب شدند و هر مورد خانقاه غیروابسته‌ای داشتند. از سه اتفاق محاکمه و قتل حلاج، ظهور محیی‌الدین ابن عربی و پیدایش مثنوی معنوی به وسیله مولوی تحت عنوان اتفاق ها مفید بر سیر تاریخی تصوف حافظه شده است. این فرقه دربین فرقه‌های اسلامی و خصوصاً تشیع، گزینه عیب گیری قرار گرفتند. به نقل از زرین‌کوب در دایرةالمعارف والا اسلامی، تصوف امروزه رو به انحطاط گذارده‌میباشد و جاذبه خودش را از دست داده‌میباشد.[۱۶۱]

گفته می شود که هندو‌ها، سیک‌ها را نیز یکی فرقه‌های خویش انگاشتند، در حالی که مسلمان‌ها نیز آنها را یک فرقه اسلامی دانستند که از عرفان و تصوف الهام گرفته‌میباشد.[۱۶۲][۱۶۳]

بیان شده‌میباشد که مارتین لینگز متکلم صوفی اینچنین گفته‌میباشد که:

شاهزاده دارا شیکو (متوفی ۱۶۱۹)، پسر صوفی امپراتور مغول فرمان روا دنیا، توانست تأیید نماید که تصوف و آدوایتا ودانتیسم [هندوئیسم] اصولاً یکسان میباشند، با تفاوت سطحی در اصطلاح.[۱۶۴][۱۶۵]

ارتداد
اِرْتِاعطا کردْ بیرون‌شدن و رویگردانی از آیین اسلام میباشد. مسلمانِ رویگردان از اسلام را مُرتَد می‌نامند. ارتداد با انکار وجود خداوند، حقانیت نبی اسلام(ص)، آئین اسلام و کارها ضروری آئین مانند نماز و روزه و همینطور با توهین آشکار به مقدسات شرعی مانند کعبه متفحص پک پذیرایی ترحیم مشهد می شود.

مرتد را به دو نوع مرتد ملی و مرتد فطری تقسیم کرده‌اند که هرمورد احکام دینی منحصر خویش را دارااست. سازه بر طریقه دارای اسم و رسم فقیهان، مجازات مرتد فطریِ مرد، مرگ میباشد، البته به مرتد ملیِ مرد، زمان توبه و برگشت به آیین داده می گردد و در شکل عدم توبه کشته میگردد. مرتد زن چه ملی و چه فطری، کشته نمیشود، ولی تا وقتی که توبه نکند، زندانی می‌گردد.

برخی از فقیهان در قبال طریقه پر اسم و رسم، بر این باورند که مرتد فطریِ مرد نیز در شکل توبه کشته نمی شود.

نجس‌بودن مرتد و روا نبودن تزویج با وی، از سایر احکام ارتداد میباشد. به اطمینان بعضی، انگیزه وجود اینگونه مجازات‌هایی برای ارتداد، پرهیز از سهل و آسان‌انگاری مسلمان ها در دینداری و عدم تضعیف باورهای فقهی بوسیله معارضان اسلام میباشد.

مضمون‌‌شناسی و اقسام
ارتداد، اصطلاحی دینی میباشد و فقیهان آن را رویگردانی از اسلام مفهوم کرده‌اند.[۱] به مسلمانی که از آئین اسلام بیرون گردیده است، مُرتَدّ می گویند.[۲] در کتاب‌های دینی از ارتداد در نصیب‌های مختلفی ازجمله عصمت و طهارت، صلاة، زکات، صوم، حج، بیزنس، نکاح و ارث حرف به بین می آید.[۳] در بعضا کتاب‌های دینی نصیب مستقلی با تیتر «کتاب المُرتَدّ»، به ارتداد تخصیص یافته میباشد.[۴]

اقسام مرتد
نوشته ی علمی‌های اساسی: مرتد فطری و مرتد ملی
مرتد دو سیرتکامل میباشد و هر یک احکام ویژه خویش را داراست:[۵] مرتد فطری کسی میباشد که مسلمان به عالم آمده میباشد؛[۶] یعنی بابا و مادرش یا این که یک کدام از آنها مسلمان‌اند؛[۷] آنگاه از اسلام بیرون شد‌ه‌است.[۸] مرتد ملی به کسی می گویند که آغاز غیرمسلمان بوده، اسلام آورده و آن‌گاه از اسلام برگشته میباشد.[۹]

حالت و شیوه های ثابت ارتداد
ارتداد هم با صحبت و هم با فعل تحقق پیدا می‌نماید:

ارتداد با صحبت بدین شکل میباشد که کسی سخنی بگوید که دلالت نماید از آئین اسلام بیرون گردیده است؛ از جمله بگوید: آفریدگار نیست یا این که حضرت محمد(ص) نبی وجود ندارد یا این که آئین اسلام آیین حق وجود ندارد.[۱۰] انکار ضروری آئین نیز از این قول میباشد.[۱۱] مراد از ضروری آیین، چیزی میباشد که بودن آن در اسلام چنان بدیهی میباشد که به برهان نیاز ندارد و همگی مسلمان ها آن را قبول دارا‌هستند؛ مانند وجوب نماز و روزه و حج.[۱۲]
ارتداد با فعل این چنین میباشد که کسی کاری کفرآمیز را از روی عمد و با دانش به کفرآمیزبودنش اعمال دهد؛ به عنوان مثال برای بتی سجده نماید یا این که ماه یا این که خورشید را پرستش نماید یا این که به مقدسات فقهی مانند کعبه «اهانت آشکار» نماید.[۱۳]
به یقین آیت‌الله فاضل لنکرانی، شک وتردید و شبهه در توحید و نبوت، تازمانیکه به انکار و تکذیب نرسد، به ارتداد نمی‌انجامد.[۱۴] به تصریح علامه شعرانی «پژوهشگری كه در‌پی برهان و استدلال میباشد، در حالتی که با تردید مواجه خواهد شد و درصدد يافتن آیین حق باشد، تردید موجب بی دینی و ارتدادش در زمان تفحص نمیشود؛ اما به شرط آنکه با لهجه به انکار نپردازد.»[۱۵]

فقیهان، عقل، بلوغ، قصد و سپردن را از موقعیت تحقق ارتداد میدانند.[۱۶] بر پایۀ این شروط، اعلام کردن سخنان کفرآمیز بوسیله کم عقل یا این که هر که به سن بلوغ نرسیده میباشد، موجب ارتداد وی نمی شود؛[۱۷] همینطور هر کس از روی قصد سخنان کفرآمیز نگفته میباشد یا این که اورا ناچار کرده‌اند که شرک بگوید، مرتد به‌شمار نمی‌رود.[۱۸]

به‌فتوای فقیهان ارتداد از دو روش ثابت می گردد: یک کدام از اِقرار خویش مرتد به ارتدادش و دیگری بینه؛ یعنی دو مرد عادل بر ارتداد شخصی، مدرک دهند.[۱۹] به گفته شهید نخستین، در شرایطی که هر کس دو شاهد بر ارتدادش سند داده‌اند، بگوید که غلط نموده است، سخنش پذیرفته میگردد؛ همینطور میباشد در شرایطی که بگوید که به‌این شغل بدون چاره گردیده‌است و قرینه‌ای بر سخنش وجود داشته باشد.[۲۰]

مصحف فاطمه
مبنی بر بعضا روایات مصحف فاطمه(س) یکی‌از منابع دانش امامان میباشد. مصحف فاطمه، گروه ماجرا‌هایی میباشد که در جریان تحدیث ملائکه (حرف بیان کردن) با حضرت زهرا(س) توده‌آوری گردیده و در آن خبرها رویدادهای بعدی تا روز قیامت وجود دارااست. این خبرها را حضرت زهرا برای حضرت علی(ع) بازگو می‌کرده و وی آن را نوشته پک پذیرایی ترحیم مشهد میباشد.[۱۰۹]

دانش نبی و امامان گذشته
یکی از دیگر از منابع دانش امام، علمی میباشد که نسل‌اندرنسل از پدران‌شان به آن ها رسیده میباشد.[۱۱۰] در حدیثی از امام رضا(ع) تصریح گردیده است که دانش امام از روش فرستاده به وی رسیده میباشد و نبی دانش غیب را به واسطه جبرئیل از پروردگار گرفته میباشد.[۱۱۱] به جز نحوه یادگرفتن معمولی و شنیدن از پدران[۱۱۲] طرق غیر معمولی نیز برای جابجایی این دانش مذکور میباشد: مانند علومی که در واپسین ساعت‌ها قدمت رسول به حضرت علی(ع) منتقل شد. مبنی بر احادیث در آن روی داد علومی به وی منتقل شد که مساوی هزار باب علمی بود به صورتی که از هر بابش، هزار باب دیگر باز می شد. این دانش، مشتمل بر دانش به رویدادهای پیشین و آجل و دانش مرگ‌ها و مصیبت‌ها و قضاوت بوده میباشد. این دانش در زمره ودایع امامت شمرده می‌گردد که از هر امام به امام آتی منتقل میشود.[۱۱۳]

طرز دیگر جابجایی دانش رسول به امامان، مراجعه به کتاب جفر و جامعه میباشد. کتاب جامعه را فرستاده(ص) برای حضرت علی می‌فرمود و وی نیز آن را می‌نوشت و مشمول خبرها و علم‌های لازم امام میباشد و از هر امام به امام آجل منتقل میگردد.[۱۱۴] کتاب جفر هم بنابر بعضی احادیث ارثیه انبیای الهی و جانشینان وی میباشد، دانش انبیا و اوصیا و دانش علمای بنی اسرائیل جای دارد. چنان‌که کتاب زبور داود، تورات موسی، انجیل عیسی و صحف ابراهیم نیز در آن میباشد.[۱۱۵]

واقعیت و ماهیت دانش امام
گزینش ماهیت دانش امامان یک کدام از بحثهای رایج در مباحث عقیدتی شیعه میباشد. شیعه ها دانش امام را ناشی از موهبت خدا می دانند و هیچ یک از شیعه‌ها این دانش را ذاتی وی نمی‌دانند[۱۱۶] و به گفته بازرسی‌گران هیچ روایتی نیز دلالتی بر آن ندارد.[۱۱۷] شیعه ها هم‌اینگونه بخشی از دانش امامان را اکتسابی و بخشی دیگر را موهبتی می دانند.[۱۱۸]

البته درباره ارادی یا این که فعلی بودن، و نیز حصولی یا این که حضوری بودن علم هاِ موهبتی اختلافاتی گزارش گردیده‌است.[۱۱۹] این خصوصیت‌ها با گستره دانش امام ارتباط دارا‌هستند؛ چنان‌که در‌حالتی که کسی دانش امام را ارادی بداند، دیگر نمی‌تواند او‌را بالفعل فقیه به همگی حقایق هستی بداند

سحری
این نوشته ی علمی دربارهٔ سحری‌میل کردن میباشد. برای شناخت با بیداری در سحر، مدخل سحرخیزی را ملاحظه کنید.

تناول کردن سحری در محوطه مسجدالاقصی
سَحَری وعده‌ای غذایی میباشد که روزه‌داران قبل از اذان صبح میخورند و در روایات بر تناول کردن آن تأکید گردیده‌است. از دید دینی میل کردن سحری مستحب میباشد و در شرایطی‌که که نخوردن آن موجب ضعف شدید گردیده و شکستن روزه را به‌دنبال داشته باشد، واجب دانسته گردیده است. سحرخوانی و چاووش‌خوانی از رسومات مختلفی میباشد که برای بیدار کردن عموم برای میل کردن سحری استعمال پک پذیرایی ترحیم مشهد می گردد.

عنایت و رده
سحری وعده‌ غذایی میباشد که روزه‌داران قبل از اذان صبح میخورند.[۱] مبنی بر روایتی، تناول کردن سحری از تناول کردن افطاری رفیعتر میباشد.[۲] در حدیثی از فرستاده(ص) تناول کردن سحری برکت دانسته گردیده است که امت وی آن را شکاف نمیکنند.[۳] همینطور در ماجرا دیگری از رسول، سلام معبود و فرشتگان مشمول استغفارکنندگان و مؤمنانی که سحری میخورند،‌ دانسته گردیده‌ میباشد.[۴]

در روایات چهارده معصوم بر تناول کردن سحری، گرچه به مقدار نوشیدن جرعه‌ای آب تشویق گردیده‌است،[۵] تا از مشقت روز‌ه‌داری کاسته گردد.[۶] در روایاتی دیگر، قاووت و رطب شایسته ترین خوراکی برای سحری معرفی گردیده‌اند،[۷] چنان‌که بر اساس ماجرا امام باقر(ع)، فرستاده(ص) برای سحری رطب و کشمش می‌خوردند.[۸]

مبنی بر روایتی از امام راست گو(ع) هر روزه‌داری که هنگام میل کردن سحری و افطاری، سوره قدر را بخواند، در بین این دو فرصت همچون شهید در منش خداوند خواهد بود.[۹]

احکام
احکام پایین به عنوان مثال مسائلی میباشد که فقها در ارتباط با تناول کردن سحری ذکر کرده‌اند:

میل کردن سحری مستحب میباشد[۱۰] و در احادیث بر میل کردن سحری در ماه رمضان تأکید بیشتری شد‌ه‌است.[۱۱]
چنانچه که بشر بداند به سبب ساز نخوردن سحری، بدون چاره به افطار روزه میگردد، میل کردن سحری بر وی واجب میباشد.[۱۲]
آدم نمی‌تواند به جهت نخوردن سحری روزه نگیرد، ولی درصورتی که به جهت نخوردن سحری مبتلا ضعف شدیدی گردد که تحمل آن بسیار سخت باشد، میتواند روزه را افطار کرده، قضای آن را بعدا به‌جا آورد.[۱۳]
در حالتی که فردی سوای بازرسی از وقت اذان سحری بخورد، بعد معین گردد که پس از اذان صبح سحری خورده میباشد، می بایست قضای آن روزه را بجا آورد.[۱۴]
درصورتی که هنگام میل کردن سحری، وقت اذان صبح رسد، می بایست آنچه در دهن را دارااست بیرون نماید و در شرایطی که عمداً آن را فرو پیروزی، روزه‌اش فسخ می شود و بایستی کفاره دهد.[۱۵]
آئین‌ها

دین سحرخوانی در کشور‌ایران
بر پایه ی بعضی از گزارش‌ها، در ابتدا اسلام ابن ام‌مکتوم هنگام سحر مسلمان ها را با اذان بیان کردن برای میل کردن سحری بیدار میکرد و عموم بعداز میل کردن سحری، با شنیدن صدای اذان بلال حبشی متوجه وقت نماز صبح گردیده، دست از میل کردن می‌کشیدند.[۱۶] اعلام وقت سحر و بیدار کردن عموم به روش‌های مختلف مانند عصر‌گردی مؤذنان و جارچیان در کوچه‌ها،[۱۷] برافروختن فانوس در گلدسته‌ها،[۱۸]کوبیدن در منزل‌ها[۱۹] و شلیک توپ جاری ساختن می‌شد‌ه‌است.[۲۰]

سحرخوانی، آیینی برای بیدار کردن عموم در سحرهای ماه رمضان در جمهوری اسلامی ایران بوده میباشد.[۲۱] اورده شده آئین سحرخوانی بین مسلمانها هند نیز مرسوم میباشد.[۲۲] آئین طبل‌زنی در سوریه و چاووش‌خوانی در ترکیه از سایر دین‌ها هنگام سحر میباشد.[۲۳] در برخی کشورهای عربی بیدارکردن عموم در سحر بر ذمه اشخاصی به اسم مُسَحِّراتی میباشد.[۲۴]

در هند برای سحری غذایی به اسم غنجی[۲۵] و در لبنان غذایی به اسم منقوش صحیح میگردد.[۲۶] در سوریه برای میل کردن سحری نیز دورهمی صورت گرفته و به طور گروه‌جمعی سحری خورده می گردد.[۲۷] در پاکستان در دهه انتها ماه رمضان، مردان سحری را در مساجد میخورند.[۲۸] در ترکیه خلال افطاری،‌ سفره‌های سحری نیز در مساجد پهناور می شود.[۲۹]

فضیلت ها قرآنی
فضیلت ها قرآنی، آیاتی از قرآن می‌باشند که درباره امام علی(ع) نازل گردیده‌اند یا این که امام علی(ع) مصداق آنان معرفی شد‌ه‌است. از ابن‌عباس نقل شد‌ه‌است آن مقدار از قرآن كه درباره على(ع) نازل گردیده، درباره هيچ‌كس نازل نشده میباشد.[۶] همینطور ابن‌عباس از فرستاده خداوند(ص) نقل کرده معبود آیه‌ای را نازل نکرد که در آن «یا این که أیها الذین آمنوا» باشد، مگر آنکه علی در رأس مؤمنان و امیر آنها میباشد.[۷] وی نزول بیشتراز ۳۰۰ آیه را در مدح علی(ع) دانسته میباشد.[۸] به گفته سید مرتضی عسکری (درگذشت ۱۳۸۶ش) سیره‌نگار شیعه، برهان اینکه با وجود این کلیه فضیلت ها قرآنی، البته به اسم حضرت علی در قرآن تصریح نشده این میباشد که قرآن به وسیله حاکمان ستمگر و عده ای که آن را تیرباران کردند از تحریف محفوظ بماند چرا‌که بیان جزئییات در تورات و انجیل از اثاثیه اصلی در تحریف‌های این دو کتاب میباشد.[۹] برخی از فضیلت ها قرآنی امام علی(ع) پک پذیرایی ترحیم مشهد عبارت‌اند از:

آیه ولایت: آیه ۵۵ سوره مائده که میگوید خداوند، فرستاده(ص) و اشخاصی که نماز را برپا می‌دارا‌هستند و در حالا رکوع زکات میدهند، بر عموم ولایت دارا‌هستند.[۱۰] مفسران شیعه و سنی، شأن نزول این آيه را ماجرای خاتم‌بخشی حضرت علی(ع) دانسته‌اند که در درحال حاضر رکوع، انگشتر خویش را به حاجتمند داد.[۱۱]
آیه شراء: آیه ۲۰۷ سوره بقره، عده ای را ستوده میباشد که حاضرند جان خویش را در عوض به‌دست‌آوردن رضایت معبود فدا نمایند.[۱۲] به‌گفته ابن‌ابی‌الحدید دانا معتزلی، همگی مفسران بر این باورند که‌این آیه در فضیلت امام علی(ع) نازل شد‌ه‌است.[۱۳] علامه طباطبایی نوشته میباشد: که طبق احادیث این آیه درباره ماجرای لیلة المَبیت نازل گردیده است.[۱۴] در لیلة المبیت مشرکان قصد داشتند به منزل فرستاده اکرم(ص) در مکه حمله نمایند و اورا به قتل برسانند. درین شب، امام علی(ع) برای نگهداری جان نبی در بستر وی خوابید.[۱۵]
آیه تبلیغ: آیه ۶۷ سوره مائده میباشد که براساس آن، فرستاده اسلام(ص) مکلف شد پیامی را به عموم ابلاغ نماید که در صورتی‌که در رساندن آن کوتاهی نماید، رسالت پیامبریِ خویش را به‌ایفا نرسانده میباشد.[۱۶] به‌گفته مفسران شیعه و سنی، آیه تبلیغ بعداز رجوع رسول از حَجّة‌ُالوداع در غدیر خم نازل گردیده است.[۱۷] در احادیث، شأن نزول آیه تبلیغ حادثه غدیر و اعلام جانشینی حضرت علی دانسته شد‌ه‌است.[۱۸]
آیه اِکمال: آیه ۳ سوره مائده میباشد که از بدون نقص‌شدن آئین اسلام صحبت می گوید.[۱۹] به‌گفته ناصر مکارم شیرازی، مفسر شیعه، در تفاسیر شیعه خواسته از بدون نقص‌شدن آیین، اعلام ولایت و خلافت امام علی(ع) بر مسلمان‌ها دانسته گردیده و احادیث هم آن را تأیید می‌نماید.[۲۰] عالمان شیعه بر این باورند که آیه اکمال درباره حادثه غدیر نازل گردیده‌است.[۲۱]
آیه صادقین: آیه ۱۱۹ سوره توبه میباشد که به مؤمنان امر میدهد هم پا صادقین باشند و از آن ها تقلید نمایند.[۲۲] در احادیث شیعه، صادقین به اهل‌بیت(ع) تعبیر و تفسیر گردیده‌است.[۲۳] متفحص طوسی این آیه را از دلایل امامت علی(ع) دانسته میباشد.[۲۴]
آیه نه البریه: آیه هفتم سوره بینه میباشد که اشخاصی را که ایمان آورده و کار با تقوا اجرا داده‌اند، برگزیدگان آفريدگان معرفی می‌نماید.[۲۵] براساس احادیثِ شیعه و سنی، این تیم امام علی(ع) و شیعه‌ها وی می باشند.[۲۶]
آیه پارسا‌المؤمنین: آیه ۴ سوره تحریم میباشد که در آن خداوند علی(ع)، جبرئیل و دیگر ملائکه را، حامی فرستاده اسلام(ص) قرار داده میباشد. در تفاسیر با استناد به روایاتی از روش فریقین،[۲۷] فقط مصداق با تقوا‌المومنین امام علی(ع) معرفی گردیده‌است.[۲۸]
آیه انفاق:‌ آيه ۲۷۴ سوره بقره میباشد. این آیه مشوق افرادی را که در شب و روز، و نهان و آشکارا، انفاق می‌نمایند، نزد پروردگارشان دانسته میباشد.[۲۹] به‌گفته مفسران، این آیه درباره على(ع) نازل گردیده که چهار درهم داشت و يكى را در شب انفاق كرد، يكى را در روز، يكى را در نهان و يكى را آشكارا.[۳۰]
آیه نجوا: آیه ۱۲ سوره مجادله میباشد که به مسلمانها ثروتمند فرمان می دهد پیش از نجوا (گفتگوی رازّی) با فرستاده اسلام(ص)، می بایست صدقه بدهند.[۳۱] به‌گفته طبرسی بیشتر مفسران شیعه وسنی امام علی(ع) را فقط کسی دانسته اند که به‌این آیه کار نموده است.[۳۲]
آیه وُدّ: آیه ۹۶ سوره مریم میباشد که طبق آن خدا محبت مؤمنان را در دل بقیه افراد قرار می دهد.[۳۳] برپایه بعضا احادیث، نبی(ص) از علی خواست بگوید؛ خدایا محبت مرا در دل مؤمنان قرار بده. پس از این درخواست، آیه وُدّ نازل شد.[۳۴]
آیه مباهله: آیه ۶۱ سوره آل‌عمران میباشد که ماجرای مباهله رسول(ص) با مسیحیان نجران را ذکر می‌نماید. بنابر تفاسیر، امام علی(ع) در‌این آیه به‌منزله نَفْس و جان فرستاده(ص) معرفی گردیده‌است.[۳۵]
آیه پاک سازی: بخشی از آیه ۳۳ سوره احزاب میباشد که در آن از عزم معبود بر عصمت اهل بیت(ع) از رجس و زشتی صحبت آمده میباشد. مفسران شیعه معتقدند این آیه درباره ی اصحاب کساء نازل گردیده‌است.[۳۶]
آیه اولین‌الامر: آیه ۵۹ سوره نساء میباشد که مؤمنان را به اطاعت از پروردگار و پیامبر خداوند(ص) و او‌لین‌الامر فرمان میدهد.[۳۷] از نگاه مفسران شیعه و سنی آیه نام برده بر پاکی او‌لین‎ الامر دلالت دارااست.[۳۸] در احادیث خواسته از اولین‌‎الامر امامان شیعه معرفی گردیده‌است.[۳۹]
آیه مودت: آیه ۲۳ سوره شوری میباشد. درین آیه، مودت و محبتِ «اَلْقُرْبیٰ» به‌تیتر مزد رسالت نبی بر مسلمان ها واجب گردیده است.[۴۰] از ابن‌عباس اورده شده که فرستاده مراد از القربی را علی، فاطمه، حسن و حسین دانسته میباشد.[۴۱]
آیه اطعام: این آیه نیکوکاران را اشخاصی معرفی می‌نماید که با آنکه خودشان به خوراک نیاز دارا هستند آن را به‌خیال و خاطر آفریدگار به مسکین، یتیم و اسیر می دهند.[۴۲] بنابر احادیث این آیه، درباره عفووبخشش امام علی(ع) و حضرت زهرا(س) نازل شد.[۴۳] طبق روایات، حضرت علی(ع)، فاطمه(س) به‌خیال شفای حسنین(ع) سه روز روزه گرفتند و هر سه روز هنگام افطار با اینکه خویش گرسنه بودند، غذایشان را به مسکین و یتیم و اسیر بخشیدند.[۴۴]
آیه اهل‌الذکر: آیه ۴۳ سوره نحل و ۷ سوره انبیاء میباشد که بر پرسیدن سؤال از اهل بیان تأکید می‌نماید.[۴۵] بر اساس برخی احادیث، اهل بیان منحصربه‌فرد در اهل‌بیت فرستاده میباشد.[۴۶]
آیه نصر: آیه ۶۲ سوره انفال میباشد. به لحاظ آیت‌الله مکارم شیرازی، هر مؤمنی که پیامبر اکرم(ص) را کمک کرده، شامل این آیه میباشد اما تردیدی وجود ندارد که مصداق أکمل و شخص شاخص مؤمنان درین آیه، حضرت علی(ع) میباشد. [۴۷] وی در کتاب آیه ها ولایت در قرآن تصریح نموده است که آيه نصر، يكى از آيات فضيلت امیرالمؤمنین(ع) میباشد.‏[۴۸]
صراط بی واسطه: در احادیث زیادی علی(ع) و ولایت امام علی(ع) به عبارتی صراط بدون واسطه در قرآن معرفی گردیده است.[۴

شمر به لشکریان دستورداد تا شغل امام حسین را کل نمایند. درین اکنون، از هر طرف به وی حمله کردند. مردی به اسم زُرْعة بن سهم دار تمیمی ضربه شمشیری به کتف چپ امام زد. سنان بن انس نخعی هم تیری به گلوی وی زد. آنگاه با تقوا بن وهب جعفی (به نقلی سنان بن انس) پیش آمد و چنان با نیزه بر پهلوی حسین(ع) زد که با سیرتکامل راست از اسب به زمین زمین‌خورد.[۱۷۲] سید بن طاووس افتادن امام از روی مرکب بر زمین را بعداز تیرباران وی دانسته پک پذیرایی ترحیم مشهد میباشد.[۱۷۳]

تابلوی بعدازظهر عاشورا تاثیر محمود فرشچیان
شمربن ذی الجوشن با گروهی از سپاهیان قدمت سعد به عنوان مثال سنان بن انس و خولی بن یزید اصبحی، به سوی حسین(ع) آمدند. شمر آنان‌را به آحاد کردن عمل حسین(ع) تشویق کرد؛[۱۷۴] البته کسی نپذیرفت. وی به خولی دستورداد تا راز حسین(ع) را جداگانه نماید. زمانی خولی وارد گودی قتلگاه شد، دست و بدنش لرزید و نتوانست این عمل را ایفا دهد. شمر[۱۷۵] و به نقلی سنان بن انس[۱۷۶] از اسب پیاده شد و رمز حسین(ع) را غیر وابسته کرد و به دست خولی اعطا کرد.[۱۷۷]

از امام باقر(ع) بیان شده که وقتی که حسین(ع) به شهید شدن رسید، بیشتراز سیصد آسیب بر بدن وی بود و همگی آن ها هم در جلوی تن وی بود؛ چون وی پشت به معاند نمی کرد.[۱۷۸]

علامه طهرانی در لمعات الحسین [۱۷۹] براین اعتقاد میباشد که نیر تبریزی در شعر معروفش حال و روز موجودات متعدد در عالم هستی (هر یک را به اندازه گنجایش و استعدادش) هنگام شهیدشدن امام(ع) بهتر مجسم نموده است. فرازهایی از شعر نیّر در دیوانش (آتشکده نیّر) این میباشد.[۱۸۰]

جان فدای تو! که از شرایط جان‌بازی تو
در طف ماریه از خاطر بشد، پر نمک نشور
قدسیان رمز به یقه به عفاف و حجاب ملکوت
حوریان دست به گیسوی پریشان ز قصور
گوش خضرا، کلیه پُر غلغله‌ی دیو و پری
سطح غبرا، کلیه پُر ولوله‌ی وحش و طیور
غرق دریای تحیّر ز لب کم آب تو، نوح
دست حسرت به دل از شکیبایی تو، ایّاینترنت شکیبا
مرتضی با دل افروخته، «لا حَول» کنان
مصطفی با جگر سوخته، سرگردان و حصور
کوفیان، دست به حراج مقبره کرده دراز
آهوان بقاع از ترس، در زاری و پر نمک
انبیا محو تماشا و ملائک، مبهوت
شمر، سرشار تمنّا و تو، درگیر حضور
اتفاق ها بعداز شهیدشدن امام
بعد از آنکه شمر یا این که سنان بن انس، راز امام را به خولی اعطا کرد. سپاهیان قدمت سعد هر چه را که حضرت به بدن داشت، غارت کردند. قیس بن اشعث و بحر بن کعب، (جامه‌)[۱۸۱]، اسود بن خالد اودی (نعلین‌)، جمیع بن اخلاق و رفتار اودی (خنجر)، اخنس بن مرثد (عمامه)، بجدل بن سلیم (انگشتر) و قدمت بن سعد، (زره)[۱۸۲] آن حضرت را ربودند.

نگرش‌ها دربارهٔ مختار
اکثری از مسلمانها مختار را دروغگویی میدانند که خودش را در شمار پیامبران قرار بخشید و نیز اورا در شمار معاندان خویشاوندان علی محسوب کرده که توانست با استعمال از اسم آنها به اقتدار دست یابد. وی قاتلان حسین را از در میان برداشت تا بتواند پناه حامیان فامیل علی را دستیابی پک پذیرایی ترحیم مشهد نماید.

[۱۰۹] اگرچه، وی به صراحت خودش را رسول نمی‌خواند البته این اتهام از ادعاهای مبالغه‌آمیز و افراطی وی که در شعر یا این که نثری مسجع ذکر می کرد، ریشه می گیرد.[۱۱۰][۱۱۱] گزارش شد‌ه‌است که محمد اذعان کرد: «در ثقیف دروغگویی گرانقدر و نابودگری خواهد بود.»[۱۱۲] برای آن ها دروغگوی بلندمرتبه به عبارتی مختار و نابودگر حجاج بن یوسف میباشد.[۱۱۳] از سوی دیگر، شیعه ها او‌را تحت عنوان جنگجوی راستگوی علی و خاندانش و هر کس انتقام خون حسین و یارانش را گرفت، آیتم احترام قرار میدهند. آن‌ها داعیه می‌نمایند که گفتگوها گذشته بر ضد مختار در زمینه ی پیامبری، نقش وی در فرقهٔ کیسانیه و عطش توان وی از تبلیغات اموی و زبیری سرچشمه گرفته میباشد؛[۱۱۴] گرچه، اول شیعه ها دیدگاهی شدیداً منفی نسبت به وی داشتند که ناشی از کردار بد مختار با حسن و بی‌کفایتیش در هنگام کودتا ابن‌عقیل میشد. ادعای وی در زمینه‌ی محمد حنفیه، فرزند غیر فاطمی علی بن ابی طالب نیز ممکن میباشد بر این مسئله تاثیر داشته باشد؛[۱۱۵] از آنجایی که ابعاد شیعه ها فقط به خط فاطمی خویشان علی دارای تعهد ماندند

مسلم بن عقیل
مُسْلِم بن عَقیل بن ابی طالب (شهید شدن: سال ۶۰ قمری) سفیر امام حسین(ع) در کوفه در رخداد کربلا و از آل ابی‌طالب بود. مسلم در بعضا فتوحات اسلامی و نیز در نبرد صفین حضور داشت. او در گزارشی به امام حسین(ع) از شایستگی کوفیان برای حضور امام در کوفه خبر پک پذیرایی ترحیم مشهد اعطا کرد.

با نصب عبیدالله بن زیاد به حکومت کوفه به وسیله یزید بن معاویه، کوفیان از گوشه و کنار مسلم متفرق شدند. مسلم بن عقیل در روز عرفه (سال ۶۰ قمری) بازداشت و به فرمان عبیدالله به شهیدشدن رسید. انگیزه باخت قیام عموم کوفه هنگام حضور مسلم درین شهر را سیاست‌های عبیدالله بن زیاد در تولید وحشت در بین عموم کوفه و نیز ساختار اجتماعی کوفه که بازدارنده اتحاد و همبستگی مردمان کوفه میشد، دانسته‌اند.

مسلم داماد امام علی(ع) بود و اسم چندین بدن از فرزندان وی در شمار شهدای کربلا تصویب گردیده است.

عزاداری محرم
تابلوی بعد از ظهر عاشورا
تابلوی بعد از ظهر عاشورا یکی‌از اثر ها نقاشی محمود فرشچیان
حادثه ها
طومار‌های کوفیان به امام حسین(ع) • طومار امام حسین(ع) به احاطه بصره • روز عاشورا • رخداد کربلا • رخداد عاشورا (از دید داده های عددی) • روزشمار رخداد عاشورا • اسیران کربلا
اشخاص
امام حسین(ع) • علی اکبر • علی‌اصغر • عباس بن علی • حضرت زینب(س) • سکینه بنت حسین • فاطمه دختر امام حسین • مسلم بن عقیل • شهیدان کربلا • اسیران کربلا
مکان‌ها
بقعه امام حسین(ع) • تل زینبیه • بقعه حضرت عباس(ع) • گودی قتلگاه • میان‌الحرمین • نهر علقمه
مناسبت‌ها
تاسوعا • عاشورا • دهه محرم • اربعین • دهه صفر
مراسم
مرثیه‌خوانی • روضه • تعزیه • مدیحه • زنجیرزنی • سینه‌زنی • سقاخانه • سنج و دمام • تیم سوگواری • شام غریبان • تشت‌گذاری • نخل‌گردانی • قمه‌زنی • راهپیمایی اربعین • تابوت‌گردانی • مراسم تابوت
نبو
نسب و قوم و قبیله
تاریخ تولد مسلم بن عقیل بن ابی طالب پر‌نور وجود ندارد. وی در۹ ذی‌الحجه سال ۶۰ قمری در کوفه به شهید شدن رسید.[۱] بر طبق برخی گزارش‌ها، مسلم در هنگام شهیدشدن ۲۸ ساله بود البته تایید این ماجرا خالی از گونه های وجود ندارد به این دلیل که سن فرزندان مسلم که در اتفاق عاشورا به شهید شدن رسیدند ۲۷ و ۲۶ سال اورده شده میباشد.[۲] بعضا با دقت به احادیث حضور وی در فتوحات و نیز مبارزه صفین، سن اورا در هنگام شهادتش، بیشتراز ۵۰ سال دانسته‌اند.[۳] قبر مسلم در کوفه در بخش شرقی مسجد کوفه جای‌دارد.[۴]

بابا او، عقیل فرزند ابوطالب از نسب‌شناسان[۵] قریش و فصحای عرب[۶] بود. مادرش بنابر روایتی از زنان نبطی و از خویشاوندان «فرزندا» بود[۷] و بنابر روایاتی دیگر کنیزی بود به اسم علیه (و بنابر روایتی حلیه)[۸] که عقیل او‌را از شام خریده بود.[۹][یادداشت ۱] فیس مسلم بن عقیل همانندی متعددی به فرستاده اسلام(ص) داشت.[۱۰] برخی از منابع او‌را شجاع‌ترین و نیرومندترین فرزندان عقیل معرفی کرده‌اند.[۱۱]

همسر و فرزندان
مسلم با رقیه دختر امام علی(ع) وصلت کرد و از این رو، داماد امام علی(ع) بوده میباشد.[۱۲] در برخی منابع، زنی از طایفه بنی عامر بن صعصعه نیز همسر او مذکور میباشد.[۱۳]

در اتفاق کربلا، در تعدادی آیتم به فرزندان مسلم اشاره گردیده‌است. به عنوان مثال اینکه هنگامی که خبر شهیدشدن مسلم را در مسیر دربین مکه و کوفه به امام حسین(ع)‌ دادند،‌ علی اکبر(ع) توصیه بخشید که برگردند و بی‌وفایی کوفیان را متذکر شد. فرزندان مسلم با این حیث مخالفت کرده و امام را به ادامه رویکرد تشویق کردند.[۱۴] همینطور، اسم تنی چند از فرزندان او در زمره شهدای کربلا خاطر شد‌ه‌است.از آن فی مابین شهیدشدن عبدالله بن مسلم و محمد بن مسلم در کربلا در منابع قدیمی تصویب گردیده است.[۱۵]

منابع تاریخی درباره اسم و تعداد فرزندان مسلم اختلاف لحاظ دارا هستند. در گزارش‌های ضعیف‌خیس که در منابع متاخر تصویب گردیده، اسم تعداد دیگری از فرزندان مسلم بن عقیل، مثلا عون، مسلم، عبیدالله، جعفر و احمد نیز در شمار شهدای کربلا آمده میباشد.[۱۶] در بعضا منابع نیز از دو نوپا مسلم (محمد و ابراهیم) خاطر گردیده که بعداز شهیدشدن امام حسین(ع) اسیر و به امر عبیدالله بن زیاد در کوفه زندانی گردیده و بعداز فرار کردن از زندان به شهید شدن رسیده‌اند؛[۱۷] البته بعضی منابع آنان‌را فرزندان اشخاصی دیگر دانسته‌اند.[۱۸] در برخی منابع اسم‌های دیگری برای تنی چند از فرزندان مسلم نام برده میباشد؛ مانند ابراهیم، عبدالعزیز، علی، مسلم، میر عبدالواحد شهید معروف به شاه آقا(آغا)[۱۹] و دختری به اسم حمیده یا این که ام حمیده.[۲۰]

آورده شده میباشد عبدالله بن مسلم،[۲۱] و بر طبق برخی دیگر از احادیث، عبدالله و علی، از رقیه دختر امام علی(ع) بوده‌اند.[

غایب بودن

مرقد علی بن بابویه بابا روضه خوان صدوق. روضه خوان صدوق از داستان‌کنندگانِ مهم گفتارهای محمد و یازده امام گذشته درباره ی امام غایب، زمان غایب بودن و ظهور منجی موعود میباشد.[۱۳۶]
نوشته ی علمی‌های مهم: غایب بودن، غایب بودن صغری، و پک پذیرایی ترحیم مشهد غایب بودن کبری
از نگرش شیعه‌ها، روزگارِ امامت او به دو عصرٔ غایب بودن و ظهور مهدی تقسیم می‌گردد. عصرٔ غایب بودن نیز به دو زمانٔ غایب بودن صغری (کوتاه برهه زمانی) و غایب بودن کبری (بلند بازه) تقسیم می‌گردد. غایب بودن صغری از به دنیاآمدن حجت بن الحسن در سال ۲۵۵ ه‍.ق یا این که درگذشت امام یازدهم در سال ۲۶۰ ه‍.ق استارت می گردد و تا مرگِ چهارمی نایبِ خاصِّ مهدی در سال ۳۲۹ ه‍.ق نقطه نهایی می‌پذیرد. از این فرصت غایب بودن کبری استارت گردیده و تا ظهورِ وی ادامه خواهد داشت. در منابع شیعه حدود هفتاد ماجرا از نبی اسلام و اهل بیت او دربارهٔ غایب بودن به‌طور مصرح یا این که با اشاره یاور با نظارت گفته شده‌میباشد.[۱۳۷]

«غایب بودن» در شیعه به‌معنای ناپیدا بودن در مقابل «ظهور» میباشد و خیر به‌معنای «ناپدید بودن» در مقابل «حضور». از نگرش شیعه‌ها، غایب بودن عصر‌ای میباشد که مهدی فی مابین عموم می‌باشد، البته ظهور ندارد. زمانٔ غایب بودن به دو زمانٔ غایب بودن صغری (خرد‌خیس) و غایب بودن کبری (گران قدر‌خیس) تقسیم می شود و با ظهورِ مهدی به‌نقطه پایان میرسد. از طریقه شیعه، «صاحب و مالک‌الزّمان» تیترِ ویژهٔ امام غایب میباشد. هر کس برای حواسِّ ظاهری ناپیدا، البته حاضر در قلبِ مؤمنان میباشد. از نگاه هانری کوربَن انتقادِ تاریخی برای فهم و کشفِ پدیدهٔ غایب بودن ناکارآمد میباشد، چون غایب بودن مرتبط با «تاریخ قدسی» میباشد.[۱۳۸] کوربن تاریخ قدسی را تاریخی می داند که مبنی بر مشاهده، تصویب و آنالیزِ شواهدِ تجربیْ پایدار وجود ندارد بلکه براساسِ درکی میباشد که از ورای حقایقِ دنیوی و تجربی آمده‌میباشد.[۱۳۹]

به‌باور شیعه، زمین هیچ‌گاه از امامِ معصوم خالی نخواهد ماند و همین دستور دلیلی بر وجود امام مجال در زمانِ غایب بودن کبری میباشد.[۱۴۰] بعضی اسلام‌پژوهانِ مدرن عدم تاییدِ همگانیِ واپسین نابب در بین جامعهٔ شیعه را به‌منزلهٔ باختِ بنیانِ نیابت و سفارت به‌تیتر مرجعِ سلسله مراتبیِ مرکزی بین جامعهٔ شیعه تلقی کرده‌اند.[۱۴۱] موژان مؤمن و ایتان کولبرگ[۱۴۲] می‌نویسند که کانالٔ وکلا توانست به‌اندازهٔ ارتفاعِ قدمتِ طبیعی یک بشر (هفتاد سال) ایفا وظیفه کند. ولی بعد، حیرت و شک و تردیدِّ شیعه ها در ارتباط غایب بودن مجدداً استارت شد. عالمانِ اوایل زمانهِ آل بویه سعی متعددی کردند تا در کتاب‌های خویش غایب بودن امام دوازدهم را ثابت نمایند.[

شهیدشدن حضرت فاطمه(س)
شهید شدن حضرت فاطمه(س) از باورهای برنده و دیرینه بین شیعه‌ها میباشد که بر طبق آن، حضرت فاطمه(س) دختر رسول اکرم(ص) خیر به مرگ طبیعی، بلکه در تاثیر جراحت‌های واردشده از سوی برخی از صحابه رسول به شهیدشدن رسیده میباشد. اهل‌سنت، درگذشت او را ناشی از ناراحتی و غم رحلت نبی(ص) دانسته‌اند؛ ولی شیعه‌ها، ادله مهم شهیدشدن او‌را قدمت بن خطاب میدانند و در روزها فاطمیه به سوگواری برای فاطمه(س) پک پذیرایی ترحیم مشهد میپردازند.
شیعه‌ها برای شهید شدن حضرت زهرا(س) به مواقعی استناد کرده‌اند؛ مثلا آنکه بنابر روایتی از امام کاظم(ع)، تیتر صِدّگریبان شهیده برای فاطمه(س) به‌عمل رفته میباشد. همینطور محمد بن جریر طبری، متکلم امامی قرن سوم هجری، در کتاب دلائل الامامه، روایتی از امام راست گو(ع) نقل کرده که در آن، انگیزه شهیدشدن فاطمه(س)، سقط جنین وی در تاثیر ضربه دانسته گردیده است.
منابع شیعه و اهل‌سنت به جزئیاتی از اتفاق ها منتهی به درگذشت حضرت فاطمه(س) اشاره کرده‌اند؛ مثلا هجوم به منزل فاطمه و امام علی(ع)، سقط شدن جنین (محسن) و همینطور سیلی‌زدن و تازیانه‌زدن به او. قدیمی‌ترین منبعی که دراین باره گزینه استناد شیعه ها قرار گرفته، کتاب سُلَیْم بن قیس هِلالی میباشد که در قرن نخستین هجری قمری نگاشته گردیده است. شیعه ها همینطور شهید شدن فاطمه(س) را مستند به روایاتی دانسته‌اند که در منابع اهل‌سنت نیز وجود داراست. کتاب «الهجوم علی بیت فاطمه» در این زمینه روایاتی از ۸۴ راوی را در منابع اهل‌سنت نقل نموده است.

اعتقاد و باور به شهیدشدن حضرت زهرا(س) با شبهاتی مواجه گردیده و به آنان جواب‌هایی نیز داده گردیده‌است؛ مثلا در جواب به اینکه منزل‌های مدینه در آن زمانه درب نداشته میباشد، سید جعفر مرتضی عاملی (درگذشته ۱۴۴۱ق) تاریخ‌پژوه شیعه، به روایاتی استناد کرده که دَر داشتن منزل‌های مدینه، امری رایج بوده میباشد. همینطور در جواب به اینکه در‌حالتی که فاطمه(س) گزینه حمله قرار گرفته میباشد، چرا امام علی(ع) و بقیه افراد خاموش کرده و از او هواخواهی نکرده‌اند، ضمن ذکر آنکه علی(ع) به‌امر رسول اکرم(ص) و برای محافظت مصالح مسلمانها مأمور به طاقت و بی سر و صدا بوده، بیان شده میباشد بنابر نقلی که در کتاب سلیم وجود داراست، بعد از مبادرت قدمت بن خطاب، علی(ع) به او حمله کرد و اورا زمین زد، ولی قدمت از سایر افراد یاری خواست و آنها علی(ع) را بستند. نویسندگان اهل‌سنت مواقعی از مناسبات مثبت در بین امام علی(ع) و حضرت زهرا(س) با خلفای سه‌گانه را مستندی برای ردّ شهید شدن او دانسته‌اند؛ البته از نگاه نویسندگان شیعه مشورت کردن خلفا با علی(ع) استدلال بر همیاری و همدلی وی با آن ها وجود ندارد به دلیل آنکه ارشاد درباره احکام آئین بر هر عالمی واجب میباشد. همینطور خلفا، علی(ع) را منزوی کرده بودند و در مواقعی از سرناچاری با وی مشورت کردن می‌کردند خیر اینکه وی مشاور آن ها بوده باشد. همینطور شیعه ها درباره وصلت ام‌کلثوم، دختر امام علی، با قدمت بن خطاب، گفته‌اند که‌این تزویج با تحمیل و تحمیل انجام شده و نمی‌تواند نشانٔ رابطه مجاورت بین امام علی(ع) و خلفا باشد.