تاریخ محلی
مزار شریف، ۱۲۶۹ش/۱۸۹۰م
در منابع تاریخ بلخ که در قرن دهم و آن گاه آن درج شده، داستان آن را از ابومسلم خراسانی(درگذشت:۱۳۷ق)، داعی بنیعباس آغاز کردهاند: ابومسلم طومارای به امام راست گو (ع) نوشت و از وی برای دریافت کردن خلافت درخواست کرد و امام راستگو(ع) به وی پاسخ منفی اعطا کرد و از وی خواست پیکر حضرت علی(ع) را -که تا آن مجال نهفته بود- از نجف به مکان دیگر چیره شود تا مبادا بنیامیه یا این که خوارج آن را پیدا کرده و بیاحترامی نمایند.[۸] یاران ابومسلم نیز تابوت علی بن ابیطالب را به ده خَیر، مجاورت بلخ آورده و دفن کردند تا بعداز سرنگونی بنیامیه، سازه و مرقدی برای آن بسازند. با کشته شدن ابومسلم (۱۳۷ق) بوسیله منصور عباسی، این موضوع تا فرصت پادشاه سنجر سلجوقی(حکومت:۵۱۱ ـ ۵۵۲ق) مخفی ماند.[۹] قسمت دیگری که درین منابع آمده، موقعیت مرقد یادشده در طول حمله چنگیز بود که دو قصه متعدد درباره فساد آن آوردهاند: یکیاز اینکه چنگیز بخاطر مقاومت عموم بلخ، تک تک بناهای تاریخی آن را به عنوان مثال گنبد درست شده بر مزار را ویران تشکیل داد و دیگر اینکه عموم از هراس هلاکت قبر بهفرمان چنگیز، بنای روی آن را ویران ساختند تا قبر ایمن پک پذیرایی ترحیم مشهد بماند.[۱۰]
یقین شیعهها
ابن طاووس در کتاب فرحة الغری فی گزینش قبر امیرالمؤمنین علی(ع) با دلایل متفاوت نماد داده میباشد که مزار امام علی(ع) در نجف اشرف میباشد. در بعضی منابع تاریخی آمده که امام جعفر درستگو(ع) (۸۳ ـ ۱۴۸ق) به بعضی یارانش مانند صفوان جمّال محل قبر امام علی(ع) را مجاورت کوفه علامت داده و هارون عباسی (حکومت:۱۷۰ ـ ۱۹۳ق) آن قبر را برای همگان نمایان ایجاد کرد.[۱۱]
سید شهابالدین مرعشی نجفی (۱۲۷۶-۱۳۶۹ش)، عالم نسبشناس گفته قبر مزار شریف، وابسته به شخص علوی بوده که اسم و لقب او، به عبارتی اسم و لقب امام علی(ع) بود و عموم بلخ براساس نوشته قبرش، به خطا تصور کردند وی، علی میباشد.[۱۲] علی بن حسن دارای اسم و رسم به ابوالحسن باخَرزی (درگذشت:۴۸۷ق) ادیب و شعر سرا، در کتاب دُمیة القصر و عُصرة اهل العصر، اسم این فرد را ابوالحسن علی بن ابیطالب بلخی تصویب کرده و یکسری شعر را از وی آورده[۱۳] و در کتاب الفخری فی انساب الطالبین (درج شده در اواخر قرن ششم)، اسم وی بهشکل ابوالحسن علی بن حسن ابیطالب آمده که نسبش به امام سجاد(ع) میرسیده میباشد.[۱۴]
فرآیند تغییرات
مسجد کبود، ۱۲۹۴ش/۱۹۱۵م
بنایی که شاه سنجر بر مرقد یافت گردیده، ساخته بود، در حمله چنگیز (۶۱۷ق) به بلخ ویران شد. این خرابه، تا فرصت فرمانروا حسین بایقرا به تل علی یا این که تل خواجه خیران مشهور بود.[۱۵] در کتاب مجمع الغرایب (مندرج در قرن دهم) آمده در ۶۸۶ق، فرصت ایلخانان بنایی روی قبر نام برده بوده میباشد.[۱۶] چارچوب مدرن مرقد، به عبارتی بنای درست شده بهفرمان پاد شاه حسین بایقرا میباشد که بعداز او، حاکمان و اشخاص دیگر، تغییراتی در جزئییات آن دادهاند.
اسم معمارانِ اولیه این سازه را محمدخان و فرزندش بنایی نوشتهاند.[۱۷] این دو آغاز گنبدی روی قبر ساختند و آنگاه براساس معماری تیموری، باغی بدور آن تولید کرده و در دروازه جنوبی یک نقارخانه نهاد گذاشتند.[۱۸] در کنار آن، خزینه و یکسری فروشگاه نیز اضافه شوید.[۱۹] هماینگونه نهری که سنجر سلجوقی از رود بلخ بهسمت این مرقد روان و وقف کرده و بسته گردیده بود، مجدد سرازیر شد.[۲۰]
توسعه و گسترش
بعداز اشراف حاکمان اُزبک بر بلخ،[یادداشت ۱] عبدالمومنخان شیبانی، ولیعهد و والی بلخ (حکومت:۹۹۰ ـ ۱۰۰۶ق) و معاصر سلطان عباس صفوی، گنبد دومین نیز روی مرقد تشکیل داد.[۲۱] اما محمد (حکومت:۱۰۰۷ ـ ۱۰۲۰ق)[یادداشت ۲] فرمان به تشکیل داد چهار گلشن، دارنده ۱۸ چمن و مساحت ۱۰۰ جریب، گوشه و کنار مرقد اعطا کرد.[۲۲] وی هماینگونه حوضی در شمال مرقد ایجاد کرد و چنارهایی به دور آن کاشت و جادهای در میان بلخ و این جای کشید.[۲۳] سبحان قلیخان (حکومت:۱۰۹۱ ـ ۱۱۱۴ق) این جاده را ترمیم و بزرگتر کرد و دو طرف آن را درخت کاشت و شفاخانهای سازه بنیان.[۲۴] چهار دروازه نیز در چهار سوی ضریح ساخته شد که اسم آن ها قاسم خانی (شرقی)، منظرگاه (غربی)، بهاءالدین (جنوبی)[یادداشت ۳] و چهار گلشن (شمالی) با دو گلدسته میباشد.[۲۵] در حین محمدمقیم، نوه سبحانقلی، زمینلرزه، گنبدهای مرقد را وخیم کرد و وی به نوسازی آنها پرداخت که تا اینک باقیمانده میباشد.[۲۶]
محمدعَلَم، حکم کننده بلخ به پیشنهاد شیرعلی خان (حکومت:۱۲۷۸ ـ ۱۲۹۰ق/۱۲۴۰ ـ ۱۲۵۸ش)[یادداشت ۴] امرکرد دو گنبد پوششی روی دو گنبد مرقد ساخته گردد و نیز مسجدی در مسافت مجاورت و سمت قبله سازه خواهد شد.[۲۷]
در فصل زمستان ۱۳۹۶ش، مسجد کهن مرقد که محل نماز جماعت و آدینه بود، تخریب شد و مسجد بزرگتری با گنجایش ۸هزار نفر ساخته شد.[۲۸]
تاریخ محلی
مزار شریف، ۱۲۶۹ش/۱۸۹۰م
در منابع تاریخ بلخ که در قرن دهم و آن گاه آن درج شده، داستان آن را از ابومسلم خراسانی(درگذشت:۱۳۷ق)، داعی بنیعباس آغاز کردهاند: ابومسلم طومارای به امام راست گو (ع) نوشت و از وی برای دریافت کردن خلافت درخواست کرد و امام راستگو(ع) به وی پاسخ منفی اعطا کرد و از وی خواست پیکر حضرت علی(ع) را -که تا آن مجال نهفته بود- از نجف به مکان دیگر چیره شود تا مبادا بنیامیه یا این که خوارج آن را پیدا کرده و بیاحترامی نمایند.[۸] یاران ابومسلم نیز تابوت علی بن ابیطالب را به ده خَیر، مجاورت بلخ آورده و دفن کردند تا بعداز سرنگونی بنیامیه، سازه و مرقدی برای آن بسازند. با کشته شدن ابومسلم (۱۳۷ق) بوسیله منصور عباسی، این موضوع تا فرصت پادشاه سنجر سلجوقی(حکومت:۵۱۱ ـ ۵۵۲ق) مخفی ماند.[۹] قسمت دیگری که درین منابع آمده، موقعیت مرقد یادشده در طول حمله چنگیز بود که دو قصه متعدد درباره فساد آن آوردهاند: یکیاز اینکه چنگیز بخاطر مقاومت عموم بلخ، تک تک بناهای تاریخی آن را به عنوان مثال گنبد درست شده بر مزار را ویران تشکیل داد و دیگر اینکه عموم از هراس هلاکت قبر بهفرمان چنگیز، بنای روی آن را ویران ساختند تا قبر ایمن پک پذیرایی ترحیم مشهد بماند.[۱۰]
یقین شیعهها
ابن طاووس در کتاب فرحة الغری فی گزینش قبر امیرالمؤمنین علی(ع) با دلایل متفاوت نماد داده میباشد که مزار امام علی(ع) در نجف اشرف میباشد. در بعضی منابع تاریخی آمده که امام جعفر درستگو(ع) (۸۳ ـ ۱۴۸ق) به بعضی یارانش مانند صفوان جمّال محل قبر امام علی(ع) را مجاورت کوفه علامت داده و هارون عباسی (حکومت:۱۷۰ ـ ۱۹۳ق) آن قبر را برای همگان نمایان ایجاد کرد.[۱۱]
سید شهابالدین مرعشی نجفی (۱۲۷۶-۱۳۶۹ش)، عالم نسبشناس گفته قبر مزار شریف، وابسته به شخص علوی بوده که اسم و لقب او، به عبارتی اسم و لقب امام علی(ع) بود و عموم بلخ براساس نوشته قبرش، به خطا تصور کردند وی، علی میباشد.[۱۲] علی بن حسن دارای اسم و رسم به ابوالحسن باخَرزی (درگذشت:۴۸۷ق) ادیب و شعر سرا، در کتاب دُمیة القصر و عُصرة اهل العصر، اسم این فرد را ابوالحسن علی بن ابیطالب بلخی تصویب کرده و یکسری شعر را از وی آورده[۱۳] و در کتاب الفخری فی انساب الطالبین (درج شده در اواخر قرن ششم)، اسم وی بهشکل ابوالحسن علی بن حسن ابیطالب آمده که نسبش به امام سجاد(ع) میرسیده میباشد.[۱۴]
فرآیند تغییرات
مسجد کبود، ۱۲۹۴ش/۱۹۱۵م
بنایی که شاه سنجر بر مرقد یافت گردیده، ساخته بود، در حمله چنگیز (۶۱۷ق) به بلخ ویران شد. این خرابه، تا فرصت فرمانروا حسین بایقرا به تل علی یا این که تل خواجه خیران مشهور بود.[۱۵] در کتاب مجمع الغرایب (مندرج در قرن دهم) آمده در ۶۸۶ق، فرصت ایلخانان بنایی روی قبر نام برده بوده میباشد.[۱۶] چارچوب مدرن مرقد، به عبارتی بنای درست شده بهفرمان پاد شاه حسین بایقرا میباشد که بعداز او، حاکمان و اشخاص دیگر، تغییراتی در جزئییات آن دادهاند.
اسم معمارانِ اولیه این سازه را محمدخان و فرزندش بنایی نوشتهاند.[۱۷] این دو آغاز گنبدی روی قبر ساختند و آنگاه براساس معماری تیموری، باغی بدور آن تولید کرده و در دروازه جنوبی یک نقارخانه نهاد گذاشتند.[۱۸] در کنار آن، خزینه و یکسری فروشگاه نیز اضافه شوید.[۱۹] هماینگونه نهری که سنجر سلجوقی از رود بلخ بهسمت این مرقد روان و وقف کرده و بسته گردیده بود، مجدد سرازیر شد.[۲۰]
توسعه و گسترش
بعداز اشراف حاکمان اُزبک بر بلخ،[یادداشت ۱] عبدالمومنخان شیبانی، ولیعهد و والی بلخ (حکومت:۹۹۰ ـ ۱۰۰۶ق) و معاصر سلطان عباس صفوی، گنبد دومین نیز روی مرقد تشکیل داد.[۲۱] اما محمد (حکومت:۱۰۰۷ ـ ۱۰۲۰ق)[یادداشت ۲] فرمان به تشکیل داد چهار گلشن، دارنده ۱۸ چمن و مساحت ۱۰۰ جریب، گوشه و کنار مرقد اعطا کرد.[۲۲] وی هماینگونه حوضی در شمال مرقد ایجاد کرد و چنارهایی به دور آن کاشت و جادهای در میان بلخ و این جای کشید.[۲۳] سبحان قلیخان (حکومت:۱۰۹۱ ـ ۱۱۱۴ق) این جاده را ترمیم و بزرگتر کرد و دو طرف آن را درخت کاشت و شفاخانهای سازه بنیان.[۲۴] چهار دروازه نیز در چهار سوی ضریح ساخته شد که اسم آن ها قاسم خانی (شرقی)، منظرگاه (غربی)، بهاءالدین (جنوبی)[یادداشت ۳] و چهار گلشن (شمالی) با دو گلدسته میباشد.[۲۵] در حین محمدمقیم، نوه سبحانقلی، زمینلرزه، گنبدهای مرقد را وخیم کرد و وی به نوسازی آنها پرداخت که تا اینک باقیمانده میباشد.[۲۶]
محمدعَلَم، حکم کننده بلخ به پیشنهاد شیرعلی خان (حکومت:۱۲۷۸ ـ ۱۲۹۰ق/۱۲۴۰ ـ ۱۲۵۸ش)[یادداشت ۴] امرکرد دو گنبد پوششی روی دو گنبد مرقد ساخته گردد و نیز مسجدی در مسافت مجاورت و سمت قبله سازه خواهد شد.[۲۷]
در فصل زمستان ۱۳۹۶ش، مسجد کهن مرقد که محل نماز جماعت و آدینه بود، تخریب شد و مسجد بزرگتری با گنجایش ۸هزار نفر ساخته شد.[۲۸]
راهنمای انتخاب پک پذیرایی ترحیم مشهد برای مراسم ختم