???? ???? ???????

فلسفه ی وجودی گنبد و گلدسته در مساجد
متأسفانه هنوز برخی از معماران عزیز از فلسفه گنبد و گلدسته، استحضار ندارند؛ هنوز از راز پردازیهای مسجد، بی خبرند؛ هنوز نمی دانند که محراب، نمادی در غار حراست و هنوز … و آن وقت برای پیاده سازی مسجد، مداد میزنند. گزیده ای از کتاب نکاتی کاربردی در معماری مساجد (تألیف سید تقی کاظمیان) پک پذیرایی ترحیم مشهد
فرستاده گرامی اسلام (ص)، بعداز مهاجرت و ورود به مدینه، با امداد اصحاب و یاران خویش، اقامتگاهی بسیار معمولی که دیوار آن به طول 5/3 متر و از آجر ناپخته بر روی لایه ای از سنگ بود، که ابعاد به دو موازی ارتقاء یافت. به جهت تابش شدید آفتاب، دو سایبان از شمال و جنوب تراس زده شد. ردیف های سایبان ها از بدن درخت رطب و پوشش آن‌ها، برگهای درخت رطب، حصیر و پوست حیوان ها بود. این، بنای ابتدایی مسجد النبی بود. در کنار همین مسجد، خانه همسران فرستاده (ص) قرار داشت. فرستاده گرامی اسلام (ص) بعد از رحلت در یکی اطاق های همسران خویش به خاک ودیعه شد.
نبی معبود (ص) در اوایل مسافرت، ضمن این مسجد، مسجد دیگری به اسم قبا سازه کرد. مسجد النبی به منزله ی مسجد جامع شهر مدینه بود و در آنجا به امامت نبی اکرم (ص) نماز آدینه برگزار میشد.
غیر از این دو مسجد، 9 مسجد دیگر در محله های متفاوت، به کمک و امداد حضرت فرستاده (ص) ساخته شد که در آن‌ها نماز جماعت اقامه میشد و با اذان بلال، در آن‌ها نماز می خواندند. بدون‌شک او‌لین طراح و معمار مسجد در اسلام، نبی اکرم (ص) بوده میباشد. پیامبر پروردگار(ص)، به تشکیل داد مساجد قوم و قبیله ها امداد می کردند.
منزل ی فرستاده اکرم (ص) که بعداز رحلتش تنها معبد گردیده بود، کم کم به طور الگوی اساسی تمامی مساجد نخستین اسلام درآمد این مساجد، دارنده بخش سرپوشیده حدوداً عمیقی در زمان دیوار قبله بودند و محیط دیوراها نیز رواق هایی و جود دات که تأمین کننده ی سایبانی برای عموم بود. مسجدها، آغاز عاری از هر سیرتکامل زیور و تزئینات بودند. صورت و طرح هندسی آنان مربع و مربع مستطیل بود که بعد ها در ساختن اکثری از مساجد و حتی مساجد مدرن، گزینه استعمال قرار گرفت. کلاً، نیاز به مسجد، بیشتر از هر استدلال دیگری، نظیر حجم، تزئینات و … گزینه دقت پیامبر آفریدگار (ص) و یارانش بود. مسجد، حصاری از آجر ناپخته بود ه حریم امت و مظهر ایمان و باور بود و یک‌سری اتاق برای فرستاده (ص) و اهل بیت (ع) و حیاطی برای پذیرفتن رهروان و نیز دارنده دو بخش سرپوشیده بود که نصیب بزرگ خیس، نمایانگر دیوار قبله بود و به همین جهت، به آحاد سازه در ارتباط با عالم خارج و باطن، وجهه ای مقدس می بخشید. بخش سایه دار، تقدس بیشتری داشت و متوجه قطبی مذهبی بود و آخر و عاقبت منبری برای فرستاده که هنگام اختلال خطبه و پذیرفتن بیگانگان بر آن قرار گرفت. بدین ترتیب، نبی اکرم (ص) ، اصحاب و خلفا و پیروانش، هیچوقت به زیبایی این سازه نیندیشیده بودند و بی شک و تردید، اینگونه مفهومی نیز برای آنها متصور نبوده میباشد. به گمان آن ها، همگی ی زیبایی های دنیا، در لهجه شگفتی آور قرآن مجید خلاصه می‌شد.
بر پایه ی بشارت و امیدی که پیامبر گرامی اسلام به مسلمانها آن عصر بخشیده بود، اعراب با شدت و سرعت از مرزوبوم های نیاکان خویش بیرون گردیده، با وحدت هر چه تمامتر، ذیل لوای الله اکبر، سپاهیان نیرومند ساسانی را در نهاوند باخت دادند و جا ماندگان ساسانی تار و مار شدند؛ البته با احاطه اسلام، معاش مشقت بار نشد؛ بلکه معاش روزانه ی حکومت محلی و بعضا هنرها، مبتنی بر معمول برهه زمانی متعددی ادامه یافت و عنصرها بنیادی فرهنگ و تمدن ساسانی، زمان ها ترویج داشت، فاتحین اسلامی، هیچ مدل معماری را عرضه نکردند؛ چون نداشتند که عرضه نمایند و بنابراین، معماری ساسانی تا مدتی تداوم یافت.
دستاورد جمهوری اسلامی ایران اسلامی، این بود که‌این صورت های نیرومند را تهذیب کرد و بضاعت آنان را تا حد یک معماری قشنگ رویش اعطا کرد و در فیض، اثراتی مدل خیس، احساساتی خیس، متنوع خیس و مؤثر خیس از پیشینیان به وجود آمد.
اصل مسجد سازی و این که مسلمانها به عظمت و شکوه مسجد التفات می دادند، از نشانه‌ها قرآن و سخنان رسول اکرم (ص) و طریق آن حضرت سرچشمه میگیرد و فرهنگ وتمدن مسجد، برخاسته از متن اسلام و تعالیم آن میباشد.
مساجدی را که پیامبر خداوند(ص) تشکیل داد و یا این که در ایجاد کرد آن ها کمپانی و یا این که بررسی کرد، خیلی بی آلایش و معمولی بودند و هیچ سیرتکامل نقش و نگاری در آن‌ها به فعالیت نرفته بود. بعداز رحلت نبی خداوند (ص) که مسلمان‌ها بی نیاز و ثروتمند شدند و فرهنگ و تمدن اسلامی توسعه یافت. مساجدی با شکوه و خوشگل بوجود آمد و تمامی نوع هنر و صنعت در آن‌ها به عمل رفت. ائمه اطهار (ع) کلیه دستشان گشوده عدم وجود تا در طی خویش و به مقتضای مجال خویش مساجدی بسازند تا سرمشق گردد. یکسری سالی هم که امیر المؤمنین (ع) خلافت ظاهری داشت، چندان از مجال فرستاده اکرم (ص) نگذشته بود و حالت خیلی عوض نشده بود و ضمن این به خیال و خاطر فتنه ناکثین، مارقین و قاسطین، او چندان زمان نیافت تا به عمران و آبادانی بپردازد و مسجدی بسازد. روایاتی از فرستاده (ص) در نهی از بلند ساختن مساجد و زینت کردن آن‌ها با طلا جواهرات وارداتی میباشد و این موجب شد‌ه‌است که مدام بین مسلمان‌ها و مؤمنان و رهروان اهل بیت نبی (ص) شبهه باشد که آیا این مساجدی که بعداز نبی و به دست خلفا و عوامل خلافت جور ایجاد شده است، با اصول اسلام و تعالیم آن مطابقت دارا‌هستند یا این که خیر و پیوسته از چگونگی بنای مسجد رسول می پرسیدند و ائمه اطهار (ع) ، چندان حساسیتی علامت نمی دادند و می فرمودند: شما فعالیت نداشته باشید و درین مساجد، نمازتان را بخوانید. علی بن جعفر نقل می نماید که از برادرش حضرت امام موسی کاظم(ع) دربارۀ نماز در مساجدی که دیوارهای آن نقش داراست و در قبله اش آیاتی از قرآن یا این که احادیثی از نبی درج شده، سؤال کرد و امام (ع) در پاسخ فرمود: «که نماز در‌این نوع مساجد، گونه های ندارد.» فردی از اصحاب امام درستگو (ع) دباره ی نماز در مساجد تصویر دار ونقش دار، سؤال کرد و حضرت در پاسخ فرمود: «اینجانب این سیرتکامل مساجد را دوست ندارم؛ اما در حال حاضر گونه های ندارد. زمانی که قائم قیام نماید، خودش می‌داند که با این مساجد چه فعالیت نماید.» براین اساس، مخالفت دور از شوخی از ائمه (ع) درباره توسعه و گسترش کیفی مساجد چشم نمیشود؛ اما نسبت به طلاکاری و نگارگری تصویر دارنده روح در دیوار مساجد، فقیهان فتوا به حرمت داده اند و در برخی از احادیث، نهی از بلندی مناره ها گردیده است و علما هم به کراهت بلندی مناره فتوا داده اند. با اعتنا به سیره ی ائمه (ع)، می قدرت فهمید که آن حضرات کلاً با این نوع مساجد مخالف نبودند و گاهی که در موردها جزئی انحرافی بوده، اشاره می کردند؛ چنان که حضرت علی(ع) امر کرد که مناره مسجدی را در کوفه حاد کردند.
هنوز قرن نخستین هجری به نقطه پايان نرسیده بود که برای مسجد النبی مناره و مأذنه ساختند، بنابراین برخی از انواع معابد مانند مأذنه و گنبد، وارد معماری مساجد شد و کم کم، گنبد و مناره سمبل و علامت مسجد گشت. اما به این شکل خلا که مسلمان ها با اقتباس گنبد و مناره از سایر ادیان، مانند مسیحیان، زرتشتیان و یهودیان، مقهور معماری آن‌ها گردند؛ بلکه آن‌ها به نحوی به رواج اسلام راستین پرداختند که ادیان دیگر آتشکده ها و معابد خویش را به مسجد تبدیل می کردند و معماران خوش ذوق وسلیقه مسلمان، مخصوصاً ایرانیان، سبکی نوین، مختلف و به یاد ماندنی به وجود آوردند. ایرانیان برخلاف کشورهای عربی که متأثر از معماری یونانی بودند، رویکرد خویش را به طور کاملً متمایز کردند. کشورهای عربی، برای پوشاندن درگاه ها و نیم گنبدها، از قوس های نیم دایره و هلالی که به قوس رومی دارای اسم و رسم بود، به کارگیری کردند و ایرانیان قوس های اهل ایران را که اکثراً تیزه دار و یا این که همان جناغی میباشند، به شغل بردند.

فلسفه ی وجودی گنبد و گلدسته در مساجد
متأسفانه هنوز برخی از معماران عزیز از فلسفه گنبد و گلدسته، استحضار ندارند؛ هنوز از راز پردازیهای مسجد، بی خبرند؛ هنوز نمی دانند که محراب، نمادی در غار حراست و هنوز … و آن وقت برای پیاده سازی مسجد، مداد میزنند. گزیده ای از کتاب نکاتی کاربردی در معماری مساجد (تألیف سید تقی کاظمیان) پک پذیرایی ترحیم مشهد
فرستاده گرامی اسلام (ص)، بعداز مهاجرت و ورود به مدینه، با امداد اصحاب و یاران خویش، اقامتگاهی بسیار معمولی که دیوار آن به طول 5/3 متر و از آجر ناپخته بر روی لایه ای از سنگ بود، که ابعاد به دو موازی ارتقاء یافت. به جهت تابش شدید آفتاب، دو سایبان از شمال و جنوب تراس زده شد. ردیف های سایبان ها از بدن درخت رطب و پوشش آن‌ها، برگهای درخت رطب، حصیر و پوست حیوان ها بود. این، بنای ابتدایی مسجد النبی بود. در کنار همین مسجد، خانه همسران فرستاده (ص) قرار داشت. فرستاده گرامی اسلام (ص) بعد از رحلت در یکی اطاق های همسران خویش به خاک ودیعه شد.
نبی معبود (ص) در اوایل مسافرت، ضمن این مسجد، مسجد دیگری به اسم قبا سازه کرد. مسجد النبی به منزله ی مسجد جامع شهر مدینه بود و در آنجا به امامت نبی اکرم (ص) نماز آدینه برگزار میشد.
غیر از این دو مسجد، 9 مسجد دیگر در محله های متفاوت، به کمک و امداد حضرت فرستاده (ص) ساخته شد که در آن‌ها نماز جماعت اقامه میشد و با اذان بلال، در آن‌ها نماز می خواندند. بدون‌شک او‌لین طراح و معمار مسجد در اسلام، نبی اکرم (ص) بوده میباشد. پیامبر پروردگار(ص)، به تشکیل داد مساجد قوم و قبیله ها امداد می کردند.
منزل ی فرستاده اکرم (ص) که بعداز رحلتش تنها معبد گردیده بود، کم کم به طور الگوی اساسی تمامی مساجد نخستین اسلام درآمد این مساجد، دارنده بخش سرپوشیده حدوداً عمیقی در زمان دیوار قبله بودند و محیط دیوراها نیز رواق هایی و جود دات که تأمین کننده ی سایبانی برای عموم بود. مسجدها، آغاز عاری از هر سیرتکامل زیور و تزئینات بودند. صورت و طرح هندسی آنان مربع و مربع مستطیل بود که بعد ها در ساختن اکثری از مساجد و حتی مساجد مدرن، گزینه استعمال قرار گرفت. کلاً، نیاز به مسجد، بیشتر از هر استدلال دیگری، نظیر حجم، تزئینات و … گزینه دقت پیامبر آفریدگار (ص) و یارانش بود. مسجد، حصاری از آجر ناپخته بود ه حریم امت و مظهر ایمان و باور بود و یک‌سری اتاق برای فرستاده (ص) و اهل بیت (ع) و حیاطی برای پذیرفتن رهروان و نیز دارنده دو بخش سرپوشیده بود که نصیب بزرگ خیس، نمایانگر دیوار قبله بود و به همین جهت، به آحاد سازه در ارتباط با عالم خارج و باطن، وجهه ای مقدس می بخشید. بخش سایه دار، تقدس بیشتری داشت و متوجه قطبی مذهبی بود و آخر و عاقبت منبری برای فرستاده که هنگام اختلال خطبه و پذیرفتن بیگانگان بر آن قرار گرفت. بدین ترتیب، نبی اکرم (ص) ، اصحاب و خلفا و پیروانش، هیچوقت به زیبایی این سازه نیندیشیده بودند و بی شک و تردید، اینگونه مفهومی نیز برای آنها متصور نبوده میباشد. به گمان آن ها، همگی ی زیبایی های دنیا، در لهجه شگفتی آور قرآن مجید خلاصه می‌شد.
بر پایه ی بشارت و امیدی که پیامبر گرامی اسلام به مسلمانها آن عصر بخشیده بود، اعراب با شدت و سرعت از مرزوبوم های نیاکان خویش بیرون گردیده، با وحدت هر چه تمامتر، ذیل لوای الله اکبر، سپاهیان نیرومند ساسانی را در نهاوند باخت دادند و جا ماندگان ساسانی تار و مار شدند؛ البته با احاطه اسلام، معاش مشقت بار نشد؛ بلکه معاش روزانه ی حکومت محلی و بعضا هنرها، مبتنی بر معمول برهه زمانی متعددی ادامه یافت و عنصرها بنیادی فرهنگ و تمدن ساسانی، زمان ها ترویج داشت، فاتحین اسلامی، هیچ مدل معماری را عرضه نکردند؛ چون نداشتند که عرضه نمایند و بنابراین، معماری ساسانی تا مدتی تداوم یافت.
دستاورد جمهوری اسلامی ایران اسلامی، این بود که‌این صورت های نیرومند را تهذیب کرد و بضاعت آنان را تا حد یک معماری قشنگ رویش اعطا کرد و در فیض، اثراتی مدل خیس، احساساتی خیس، متنوع خیس و مؤثر خیس از پیشینیان به وجود آمد.
اصل مسجد سازی و این که مسلمانها به عظمت و شکوه مسجد التفات می دادند، از نشانه‌ها قرآن و سخنان رسول اکرم (ص) و طریق آن حضرت سرچشمه میگیرد و فرهنگ وتمدن مسجد، برخاسته از متن اسلام و تعالیم آن میباشد.
مساجدی را که پیامبر خداوند(ص) تشکیل داد و یا این که در ایجاد کرد آن ها کمپانی و یا این که بررسی کرد، خیلی بی آلایش و معمولی بودند و هیچ سیرتکامل نقش و نگاری در آن‌ها به فعالیت نرفته بود. بعداز رحلت نبی خداوند (ص) که مسلمان‌ها بی نیاز و ثروتمند شدند و فرهنگ و تمدن اسلامی توسعه یافت. مساجدی با شکوه و خوشگل بوجود آمد و تمامی نوع هنر و صنعت در آن‌ها به عمل رفت. ائمه اطهار (ع) کلیه دستشان گشوده عدم وجود تا در طی خویش و به مقتضای مجال خویش مساجدی بسازند تا سرمشق گردد. یکسری سالی هم که امیر المؤمنین (ع) خلافت ظاهری داشت، چندان از مجال فرستاده اکرم (ص) نگذشته بود و حالت خیلی عوض نشده بود و ضمن این به خیال و خاطر فتنه ناکثین، مارقین و قاسطین، او چندان زمان نیافت تا به عمران و آبادانی بپردازد و مسجدی بسازد. روایاتی از فرستاده (ص) در نهی از بلند ساختن مساجد و زینت کردن آن‌ها با طلا جواهرات وارداتی میباشد و این موجب شد‌ه‌است که مدام بین مسلمان‌ها و مؤمنان و رهروان اهل بیت نبی (ص) شبهه باشد که آیا این مساجدی که بعداز نبی و به دست خلفا و عوامل خلافت جور ایجاد شده است، با اصول اسلام و تعالیم آن مطابقت دارا‌هستند یا این که خیر و پیوسته از چگونگی بنای مسجد رسول می پرسیدند و ائمه اطهار (ع) ، چندان حساسیتی علامت نمی دادند و می فرمودند: شما فعالیت نداشته باشید و درین مساجد، نمازتان را بخوانید. علی بن جعفر نقل می نماید که از برادرش حضرت امام موسی کاظم(ع) دربارۀ نماز در مساجدی که دیوارهای آن نقش داراست و در قبله اش آیاتی از قرآن یا این که احادیثی از نبی درج شده، سؤال کرد و امام (ع) در پاسخ فرمود: «که نماز در‌این نوع مساجد، گونه های ندارد.» فردی از اصحاب امام درستگو (ع) دباره ی نماز در مساجد تصویر دار ونقش دار، سؤال کرد و حضرت در پاسخ فرمود: «اینجانب این سیرتکامل مساجد را دوست ندارم؛ اما در حال حاضر گونه های ندارد. زمانی که قائم قیام نماید، خودش می‌داند که با این مساجد چه فعالیت نماید.» براین اساس، مخالفت دور از شوخی از ائمه (ع) درباره توسعه و گسترش کیفی مساجد چشم نمیشود؛ اما نسبت به طلاکاری و نگارگری تصویر دارنده روح در دیوار مساجد، فقیهان فتوا به حرمت داده اند و در برخی از احادیث، نهی از بلندی مناره ها گردیده است و علما هم به کراهت بلندی مناره فتوا داده اند. با اعتنا به سیره ی ائمه (ع)، می قدرت فهمید که آن حضرات کلاً با این نوع مساجد مخالف نبودند و گاهی که در موردها جزئی انحرافی بوده، اشاره می کردند؛ چنان که حضرت علی(ع) امر کرد که مناره مسجدی را در کوفه حاد کردند.
هنوز قرن نخستین هجری به نقطه پايان نرسیده بود که برای مسجد النبی مناره و مأذنه ساختند، بنابراین برخی از انواع معابد مانند مأذنه و گنبد، وارد معماری مساجد شد و کم کم، گنبد و مناره سمبل و علامت مسجد گشت. اما به این شکل خلا که مسلمان ها با اقتباس گنبد و مناره از سایر ادیان، مانند مسیحیان، زرتشتیان و یهودیان، مقهور معماری آن‌ها گردند؛ بلکه آن‌ها به نحوی به رواج اسلام راستین پرداختند که ادیان دیگر آتشکده ها و معابد خویش را به مسجد تبدیل می کردند و معماران خوش ذوق وسلیقه مسلمان، مخصوصاً ایرانیان، سبکی نوین، مختلف و به یاد ماندنی به وجود آوردند. ایرانیان برخلاف کشورهای عربی که متأثر از معماری یونانی بودند، رویکرد خویش را به طور کاملً متمایز کردند. کشورهای عربی، برای پوشاندن درگاه ها و نیم گنبدها، از قوس های نیم دایره و هلالی که به قوس رومی دارای اسم و رسم بود، به کارگیری کردند و ایرانیان قوس های اهل ایران را که اکثراً تیزه دار و یا این که همان جناغی میباشند، به شغل بردند.