در فرهنگ و تمدن اسلامى اولی روز ماه شوال تحت عنوان عید فطر و جشن و پایکوبی رجوع و برگشت به فطرت معلوم گردیدهاست، چون مسلمانها روزهدار در طی ماه رمضان با رابطه هاى پى در پى با پروردگار متعال و استغفار از گناهان به تصفیه روح و جان خود کارایی گماشته و از آحاد آلودگىهاى ظاهرى و باطنى که خلاف فطرت آنهاست، خویش را تمیز نموده و به فطرت واقعى خویش برمىگردند . امیرمؤمنان على علیه السلام نیز پک پذیرایی ترحیم مشهد از همین زاویه به عید فطر مىنگرد و با اشاره آپدیت عید مىفرماید: «انما هو عید لمن قبلی الله صیامه وشکر قیامه وکل یوم لا یعصى الله فهو عید (1)؛ این عید کسى میباشد که پروردگار روزهاش را پذیرفته و نماز اورا ستوده میباشد و هر روز که خداوند نافرمانى نشود، آن روز عید میباشد.»
بله روز سوراخ گناه و مسافت تصاحب کردن از زشتىها و پلیدىها و روز غلبه بر شیاطین، روز عید میباشد. عید فطر روز برگشت به فطرت میباشد، این مفهوم را مىقدرت از لغت «عید فطر» هم فهمید، به دلیل آن که «عید» به معناى برگشت و «فطر» به معناى «فطرت و طبیعت» میباشد .
مسلمان ها درین روز در تاثیر یک ماه مهمانی و مهمانى آفریدگار به صفاى داخل دست یافته و در واقعیت، شخصیت واقعى خود را بازیافتهاند. آرى، فطرت منزه آدم در زمان سال در تاثیر غبارهاى جهل و نادانى و غفلت به اشکال گناهان و معصیتها در گیر گردیده و از واقعیت خویش به دور مىگردد و در فیض مبتلا خویش فراموشى و آفریدگار فراموشى مىخواهد شد . البته با فرا وصال ماه خجسته رمضان، بشر مسلمان در پرتو فضاى معنوى آن ماه و کاراییهاى خود به یک زندگى نوین دست مىیابد، که مىاقتدار آن را «رجوع به خویشتن» نامید .
در روز عید فطر گویى یک مسلمان از جدید متولد مىخواهد شد، به این دلیلکه طبق گفتار امیرمؤمنان علیه السلام، روزه داران در شب عید فطر از تک تک آلودگىها و پلیدىها تمیز گردیدهاند و کمترین مشوق خویش را که پاکى و پاکیزگى میباشد اخذ نمودهاند. آن حضرت اینگونه مىفرماید: « واعلموا عبادالله! ان ادنى ما للصائمین والصائمات ان ینادیهم ملک فى انتها یوم اینجانب شهر رمضان: ابشروا عباد الله! فقد غفر لکم ما سلف اینجانب ذنوبکم فانظروا کیف تکونون فیما تستانفون (2)؛ اى بندگان آفریدگار! بدانید که کوچکترین چیزى که براى مردان و زنان روزهدار میباشد، این میباشد که فرشتهاى در روز انتها ما خجسته رمضان به آن ها ندا مىدهد: اى بندگان پروردگار! بشارتتان باد که [معبود متعال ] تک تک گناهان قبلی شمارا آمرزید، پس بنگرید که پس از این چهطور شغل خواهید کرد .»
روضه خوان اثرگذار مىنویسد: این که روز نخستین ماه شوال عید اهل ایمان قرار داده گردیدهاست، به خیال این میباشد که آن ها براى قبولى اعمالشان در ماه رمضان خوشحالند و از این که خدا متعال گناهانشان را بخشیده و بر عیبهاى آنها پرده کشیده و مژده و بشارت از طرف خدا رسیده میباشد که اجرهاى بسیارى براى روزه داران عطا خواهد کرد و از این که مؤمنین در تاثیر کاراییهاى شب و روز ماه خوش یمن رمضان یکسری مرحله به قرب الهى مجاورت گردیدهاند، وضعیت سرور و نشاط داراهستند .دراین روز غسل مشخص و معلوم گردیده و این نشان پاکى از گناهان مىباشد، رایحه زدن و بوى خوش به کار گیری کردن و لباس قشنگ و پاک پوشیدن و به صحرا رفتن و پایین افق نماز تلاوت تمامیاش نشان شادى و سرور و از روى حکمت مىباشد. (3)
مراتب روزه داران در عید فطر
فارغ از شک وتردید کل مسلمان ها با فرا وصال عید سعید فطر نوعى شادى و لذت درونى در خویش شم مىنمایند، البته استقبال مسلمانها از روز عید فطر یکنواخت و مساوى وجود ندارد . چون هر کسى نسبت به معرفت و ایمان خویش بهاین عید تبارک و با عظمت مىنگرد و از آن فایده مىگیرد. موردها، ذهنیتها، مراتب ایمان و دست اندرکاران دیگرى در دیدگاه و علت اشخاص دخالت دارااست.
به همین جهت عارف واصل میرزا جواد آقا ملکى تبریزى قدس سره (4) روزه دارانى را که به عید سعید فطر وارد مىشوند، به پنج تیم تقسیم مىنماید و نوع بینش آنهارا نسبت بدین روز با عظمت توضیح مىدهد . وی در زمینه ی زیرترین مراتب استقبال کنندگان از عید فطر مىنویسد: «گروهى از روزه داران واقعیت روزه را نشناختهاند و با زحمت و تکلف از میل کردن و آشامیدن و بقیه مبطلات خویش دارى مىنمایند و این را نوعى طاعت مىشمارند و خویش را منتدار خدا مىدانند. آن ها از اعضاء و اعضا خویش حفظ نکرده و با لاف و غایب بودن و تهمت و تهمت و دشنام، به آزار سایر افراد پرداخته و زحمات خویش را هدر مىنمایند و در نزد خداى عالمیان منزلتى ندارند، مگر این که حضورشان در روز عید براى حسن ظن به مداقه خداى بلندمرتبه باشد و در نمازگاه خویش در روز عید فطر از گناهان استغفار نموده و طلب آمرزش نمایند .»
وى عالىترین رتبه استقبال کنندگان از عید فطر را از آن روزه داران عارفى مىداند که لذت نداى خداى «جل جلاله»، مشقت گرسنگى و تشنگى و شب زنده دارى را از حافظه آن ها برده و با اشتیاق و شکر بلکه با وجد و سکر (5) آن را پیشواز نموده، در سرعت سیر و سلوک و پیشروى به سوى نه، جدیت به خرج داده و از عمق جان به نداى رب الارباب لبیک گفتهاند.
آفریدگار متعال ایفا را از این دسته به حسن قبول مىپذیرد و آن ها را به رده قرب مجاورت مىکند و در پیشگاه صحت در مجاورت خویش با اولیاء و اصفیاء مىنشاند و از «استکان اوفى» به آنها مىچشاند و به جایگاه «وی ادنى» مىرساند. (6) آرى، در واقعیت در سحرگاه عید فطر اولیاء الهى با حضرت حق اینگونه نجوا داراهستند:
اى عید عاشقان به واقعیت جمال تو هر لحظه عیدیى رسدم از رسیدن تو
عید کسان غره شوال و عید اینجانب آن ساعتى بود که ببینم جمال تو
حل خطاها اقتصادى و اجتماعى در زمینهی بعد ها اقتصادى و اجتماعى عید فطر مى اقتدار به پرداخت زکات فطره تحت عنوان عاملى باارزش براى فقرزدایى، توسعه و گسترش اقتصادى و حل خطاها اجتماعى در جامعه اسلامى اشاره کرد . افزون بر این که در کنار یاری به فقراء، مفاد مصرف دیگرى نیز براى زکات فطره در اسلام خواسته شدهاست که به عنوان مثال آن ها احیاى روحیه همیارى و تعاون، رسیدگى به وضع و اوضاع بهداشتى، درمانى و فرهنگى مسلمان ها مىباشد . از زکات فطره مىاقتدار قرض بدهکاران حقیقى و افرادى را که در روش معصیت و بر خلاف بدهکار نشدهاند، پرداخت نمود . در ساختن مسجد، مکتب، پلها و رویکردها و درمان گاهها و برطرف کردن بقیه نیازهاى مسلمان ها نیز مىقدرت از این میزان دارایی مردمى استفاده نمود .
همینطور با این میزان دارایی مىاقتدار باورهاى دینى و اعتقادات مسلمان ها ضعیف الایمان را تقویت نمود و کسانى را که در معرض شبهه ها و وسوسههاى معاندان قرار دارا هستند یارى کرد .
مسلمان ها با شغل بدین موردها که با پرداخت زکات فطره جاری ساختن مىگردد، در واقعیت به بخشى از دعاهاى ماه رمضان - که در دوران یک ماه بعداز نماز زمزمه مىکردند - ، در روز عید فطر لباس شغل مىپوشانند . قبلی از اینها، پرداخت زکات فطره که با نیت عبادت و تقرب به پروردگار متعال ایفا مىخواهد شد، نوعى منفعتگیرى از مادیات براى وصال به معنویات میباشد .
به این جهت گفتهاند که قبول روزه موکول به پرداخت زکات فطره مىباشد، به این دلیل که دادن زکات موجب جدایى از تعلقات مادى و هواهاى دنیوى و نفسانى میباشد و بشر مؤمن براى دوام فطرت الهى خود و رجوع به عهدوپیمان فطرى «الست» از هر آنچه رنگ وابستگی دارااست، می بایست رها و آزاد باشد و زنجیر مادیات را از پاى خویش برکند تا مدل بال و پر به سوى آفریدگار قدم نهد . همچنانکه امام على علیه السلام فرمود: « تخففوا تلحقوا (7)؛ سبکبال باشید تا [به مقصد] برسید .»
وصال به رسیدن حق با گران بارى و تعلقات بسیار سازگار وجود ندارد . آفریدگار متعال مىفرماید: « قد افلح اینجانب تزکى و بیان نام ربه فصلى» (8)؛ «همانا رستگار شد کسى که [ با پرداخت زکات] خویش را تزکیه نمود و آن که اسم پروردگارش را خاطر نموده و بعد نماز خواند .»
یکى از مصادیق این آیه، عید فطر و زکات فطره مىباشد . در احادیث آمده میباشد که همواره فرستاده آفریدگار صلى الله علیه و آله روزهاى عید فطر پیش از رفتن به مصلى، فطره را تقسیم مىکرد و این آیه را مىخواند . (9)
تعظیم شعائر اسلامى
پروردگار متعال مىفرماید:« و اینجانب یعظم شعائر الله فانها اینجانب تقوى القلوب» (10)؛ هر که شعائر الهى را گرانقدر دارااست، این عمل نماد تقواى دلهاست .
تعظیم شعائر الهى یکى دیگر از ویژگىهاى عید سعید فطر مىباشد . شعار تکبیر و تهلیل و تحمید و تقدیس مثلا اعمالى میباشد که آپ تو دیت عید جلوه خاصى مىبخشد .
یک مسلمان بایستی از روشهاى گوناگون نداى حیاتبخش توحید را به گوش جهانیان برساند، که یکى از آن راه و روشها ذکر شعارهاى مذهبى میباشد . نبی پروردگار صلى الله علیه و آله مىفرماید: «زینوا اعیادکم بالتکبیر (11)؛ عیدهاى خویش را با [شعار] تکبیر زینت دهید .» و در حدیث دیگرى مىفرماید: « زینوا العیدین بالتهلیل والتکبیر والتحمید والتقدیس (12)؛ عیدهاى فطر و قربان را با شعارهاى لا اله الا الله و الله اکبر و الحمدلله و سبحان الله زینت دهید .»
فرستاده اکرم صلى الله علیه و آله خویش نیز اینگونه مىکرد . آن حضرت در روز عید فطر از خانه خارج مىآمد و تا وصال به مصلا با صداى بلند، شعار«لا اله الا الله» و «الله اکبر» رمز مىبخشید و حتى فی مابین خطبهها و پیشین و آن گاه با صداى رسا این لغت ها را تکرار مىنمود . حضرت رضا علیه السلام درخصوص انگیزه تکبیرهاى زیاد در روز عید فطر مىفرماید: «تکبیر، تعظیم و بزرگداشت پروردگار متعال میباشد و نوعى قدردانی از هدایتها و نعمتهاى معبود جهانیان مىباشد .
در فرهنگ و تمدن اسلامى اولی روز ماه شوال تحت عنوان عید فطر و جشن و پایکوبی رجوع و برگشت به فطرت معلوم گردیدهاست، چون مسلمانها روزهدار در طی ماه رمضان با رابطه هاى پى در پى با پروردگار متعال و استغفار از گناهان به تصفیه روح و جان خود کارایی گماشته و از آحاد آلودگىهاى ظاهرى و باطنى که خلاف فطرت آنهاست، خویش را تمیز نموده و به فطرت واقعى خویش برمىگردند . امیرمؤمنان على علیه السلام نیز پک پذیرایی ترحیم مشهد از همین زاویه به عید فطر مىنگرد و با اشاره آپدیت عید مىفرماید: «انما هو عید لمن قبلی الله صیامه وشکر قیامه وکل یوم لا یعصى الله فهو عید (1)؛ این عید کسى میباشد که پروردگار روزهاش را پذیرفته و نماز اورا ستوده میباشد و هر روز که خداوند نافرمانى نشود، آن روز عید میباشد.»
بله روز سوراخ گناه و مسافت تصاحب کردن از زشتىها و پلیدىها و روز غلبه بر شیاطین، روز عید میباشد. عید فطر روز برگشت به فطرت میباشد، این مفهوم را مىقدرت از لغت «عید فطر» هم فهمید، به دلیل آن که «عید» به معناى برگشت و «فطر» به معناى «فطرت و طبیعت» میباشد .
مسلمان ها درین روز در تاثیر یک ماه مهمانی و مهمانى آفریدگار به صفاى داخل دست یافته و در واقعیت، شخصیت واقعى خود را بازیافتهاند. آرى، فطرت منزه آدم در زمان سال در تاثیر غبارهاى جهل و نادانى و غفلت به اشکال گناهان و معصیتها در گیر گردیده و از واقعیت خویش به دور مىگردد و در فیض مبتلا خویش فراموشى و آفریدگار فراموشى مىخواهد شد . البته با فرا وصال ماه خجسته رمضان، بشر مسلمان در پرتو فضاى معنوى آن ماه و کاراییهاى خود به یک زندگى نوین دست مىیابد، که مىاقتدار آن را «رجوع به خویشتن» نامید .
در روز عید فطر گویى یک مسلمان از جدید متولد مىخواهد شد، به این دلیلکه طبق گفتار امیرمؤمنان علیه السلام، روزه داران در شب عید فطر از تک تک آلودگىها و پلیدىها تمیز گردیدهاند و کمترین مشوق خویش را که پاکى و پاکیزگى میباشد اخذ نمودهاند. آن حضرت اینگونه مىفرماید: « واعلموا عبادالله! ان ادنى ما للصائمین والصائمات ان ینادیهم ملک فى انتها یوم اینجانب شهر رمضان: ابشروا عباد الله! فقد غفر لکم ما سلف اینجانب ذنوبکم فانظروا کیف تکونون فیما تستانفون (2)؛ اى بندگان آفریدگار! بدانید که کوچکترین چیزى که براى مردان و زنان روزهدار میباشد، این میباشد که فرشتهاى در روز انتها ما خجسته رمضان به آن ها ندا مىدهد: اى بندگان پروردگار! بشارتتان باد که [معبود متعال ] تک تک گناهان قبلی شمارا آمرزید، پس بنگرید که پس از این چهطور شغل خواهید کرد .»
روضه خوان اثرگذار مىنویسد: این که روز نخستین ماه شوال عید اهل ایمان قرار داده گردیدهاست، به خیال این میباشد که آن ها براى قبولى اعمالشان در ماه رمضان خوشحالند و از این که خدا متعال گناهانشان را بخشیده و بر عیبهاى آنها پرده کشیده و مژده و بشارت از طرف خدا رسیده میباشد که اجرهاى بسیارى براى روزه داران عطا خواهد کرد و از این که مؤمنین در تاثیر کاراییهاى شب و روز ماه خوش یمن رمضان یکسری مرحله به قرب الهى مجاورت گردیدهاند، وضعیت سرور و نشاط داراهستند .دراین روز غسل مشخص و معلوم گردیده و این نشان پاکى از گناهان مىباشد، رایحه زدن و بوى خوش به کار گیری کردن و لباس قشنگ و پاک پوشیدن و به صحرا رفتن و پایین افق نماز تلاوت تمامیاش نشان شادى و سرور و از روى حکمت مىباشد. (3)
مراتب روزه داران در عید فطر
فارغ از شک وتردید کل مسلمان ها با فرا وصال عید سعید فطر نوعى شادى و لذت درونى در خویش شم مىنمایند، البته استقبال مسلمانها از روز عید فطر یکنواخت و مساوى وجود ندارد . چون هر کسى نسبت به معرفت و ایمان خویش بهاین عید تبارک و با عظمت مىنگرد و از آن فایده مىگیرد. موردها، ذهنیتها، مراتب ایمان و دست اندرکاران دیگرى در دیدگاه و علت اشخاص دخالت دارااست.
به همین جهت عارف واصل میرزا جواد آقا ملکى تبریزى قدس سره (4) روزه دارانى را که به عید سعید فطر وارد مىشوند، به پنج تیم تقسیم مىنماید و نوع بینش آنهارا نسبت بدین روز با عظمت توضیح مىدهد . وی در زمینه ی زیرترین مراتب استقبال کنندگان از عید فطر مىنویسد: «گروهى از روزه داران واقعیت روزه را نشناختهاند و با زحمت و تکلف از میل کردن و آشامیدن و بقیه مبطلات خویش دارى مىنمایند و این را نوعى طاعت مىشمارند و خویش را منتدار خدا مىدانند. آن ها از اعضاء و اعضا خویش حفظ نکرده و با لاف و غایب بودن و تهمت و تهمت و دشنام، به آزار سایر افراد پرداخته و زحمات خویش را هدر مىنمایند و در نزد خداى عالمیان منزلتى ندارند، مگر این که حضورشان در روز عید براى حسن ظن به مداقه خداى بلندمرتبه باشد و در نمازگاه خویش در روز عید فطر از گناهان استغفار نموده و طلب آمرزش نمایند .»
وى عالىترین رتبه استقبال کنندگان از عید فطر را از آن روزه داران عارفى مىداند که لذت نداى خداى «جل جلاله»، مشقت گرسنگى و تشنگى و شب زنده دارى را از حافظه آن ها برده و با اشتیاق و شکر بلکه با وجد و سکر (5) آن را پیشواز نموده، در سرعت سیر و سلوک و پیشروى به سوى نه، جدیت به خرج داده و از عمق جان به نداى رب الارباب لبیک گفتهاند.
آفریدگار متعال ایفا را از این دسته به حسن قبول مىپذیرد و آن ها را به رده قرب مجاورت مىکند و در پیشگاه صحت در مجاورت خویش با اولیاء و اصفیاء مىنشاند و از «استکان اوفى» به آنها مىچشاند و به جایگاه «وی ادنى» مىرساند. (6) آرى، در واقعیت در سحرگاه عید فطر اولیاء الهى با حضرت حق اینگونه نجوا داراهستند:
اى عید عاشقان به واقعیت جمال تو هر لحظه عیدیى رسدم از رسیدن تو
عید کسان غره شوال و عید اینجانب آن ساعتى بود که ببینم جمال تو
حل خطاها اقتصادى و اجتماعى در زمینهی بعد ها اقتصادى و اجتماعى عید فطر مى اقتدار به پرداخت زکات فطره تحت عنوان عاملى باارزش براى فقرزدایى، توسعه و گسترش اقتصادى و حل خطاها اجتماعى در جامعه اسلامى اشاره کرد . افزون بر این که در کنار یاری به فقراء، مفاد مصرف دیگرى نیز براى زکات فطره در اسلام خواسته شدهاست که به عنوان مثال آن ها احیاى روحیه همیارى و تعاون، رسیدگى به وضع و اوضاع بهداشتى، درمانى و فرهنگى مسلمان ها مىباشد . از زکات فطره مىاقتدار قرض بدهکاران حقیقى و افرادى را که در روش معصیت و بر خلاف بدهکار نشدهاند، پرداخت نمود . در ساختن مسجد، مکتب، پلها و رویکردها و درمان گاهها و برطرف کردن بقیه نیازهاى مسلمان ها نیز مىقدرت از این میزان دارایی مردمى استفاده نمود .
همینطور با این میزان دارایی مىاقتدار باورهاى دینى و اعتقادات مسلمان ها ضعیف الایمان را تقویت نمود و کسانى را که در معرض شبهه ها و وسوسههاى معاندان قرار دارا هستند یارى کرد .
مسلمان ها با شغل بدین موردها که با پرداخت زکات فطره جاری ساختن مىگردد، در واقعیت به بخشى از دعاهاى ماه رمضان - که در دوران یک ماه بعداز نماز زمزمه مىکردند - ، در روز عید فطر لباس شغل مىپوشانند . قبلی از اینها، پرداخت زکات فطره که با نیت عبادت و تقرب به پروردگار متعال ایفا مىخواهد شد، نوعى منفعتگیرى از مادیات براى وصال به معنویات میباشد .
به این جهت گفتهاند که قبول روزه موکول به پرداخت زکات فطره مىباشد، به این دلیل که دادن زکات موجب جدایى از تعلقات مادى و هواهاى دنیوى و نفسانى میباشد و بشر مؤمن براى دوام فطرت الهى خود و رجوع به عهدوپیمان فطرى «الست» از هر آنچه رنگ وابستگی دارااست، می بایست رها و آزاد باشد و زنجیر مادیات را از پاى خویش برکند تا مدل بال و پر به سوى آفریدگار قدم نهد . همچنانکه امام على علیه السلام فرمود: « تخففوا تلحقوا (7)؛ سبکبال باشید تا [به مقصد] برسید .»
وصال به رسیدن حق با گران بارى و تعلقات بسیار سازگار وجود ندارد . آفریدگار متعال مىفرماید: « قد افلح اینجانب تزکى و بیان نام ربه فصلى» (8)؛ «همانا رستگار شد کسى که [ با پرداخت زکات] خویش را تزکیه نمود و آن که اسم پروردگارش را خاطر نموده و بعد نماز خواند .»
یکى از مصادیق این آیه، عید فطر و زکات فطره مىباشد . در احادیث آمده میباشد که همواره فرستاده آفریدگار صلى الله علیه و آله روزهاى عید فطر پیش از رفتن به مصلى، فطره را تقسیم مىکرد و این آیه را مىخواند . (9)
تعظیم شعائر اسلامى
پروردگار متعال مىفرماید:« و اینجانب یعظم شعائر الله فانها اینجانب تقوى القلوب» (10)؛ هر که شعائر الهى را گرانقدر دارااست، این عمل نماد تقواى دلهاست .
تعظیم شعائر الهى یکى دیگر از ویژگىهاى عید سعید فطر مىباشد . شعار تکبیر و تهلیل و تحمید و تقدیس مثلا اعمالى میباشد که آپ تو دیت عید جلوه خاصى مىبخشد .
یک مسلمان بایستی از روشهاى گوناگون نداى حیاتبخش توحید را به گوش جهانیان برساند، که یکى از آن راه و روشها ذکر شعارهاى مذهبى میباشد . نبی پروردگار صلى الله علیه و آله مىفرماید: «زینوا اعیادکم بالتکبیر (11)؛ عیدهاى خویش را با [شعار] تکبیر زینت دهید .» و در حدیث دیگرى مىفرماید: « زینوا العیدین بالتهلیل والتکبیر والتحمید والتقدیس (12)؛ عیدهاى فطر و قربان را با شعارهاى لا اله الا الله و الله اکبر و الحمدلله و سبحان الله زینت دهید .»
فرستاده اکرم صلى الله علیه و آله خویش نیز اینگونه مىکرد . آن حضرت در روز عید فطر از خانه خارج مىآمد و تا وصال به مصلا با صداى بلند، شعار«لا اله الا الله» و «الله اکبر» رمز مىبخشید و حتى فی مابین خطبهها و پیشین و آن گاه با صداى رسا این لغت ها را تکرار مىنمود . حضرت رضا علیه السلام درخصوص انگیزه تکبیرهاى زیاد در روز عید فطر مىفرماید: «تکبیر، تعظیم و بزرگداشت پروردگار متعال میباشد و نوعى قدردانی از هدایتها و نعمتهاى معبود جهانیان مىباشد .
چگونه بهترین پک پذیرایی برای مراسم ترحیم را انتخاب کنیم؟