???? ???? ???????

میرزا حبیب الله رشتی (۱۲۳۴-۱۳۱۲ق) از فقیهان صاحب و مالک‌اسم قرن سیزده هجری٬ از شاگردان محمد حسن نجفی و روحانی انصاری و معلم عالمانی زیرا سید محمدکاظم یزدی، آقا ضیاءالدین عراقی، میرزا محمدحسین نائینی، سید محمدباقر درچه‌ای و سید ابوالحسن اصفهانی بود. مهم ترین کتاب وی بدایع الافکار فی الاصول پک پذیرایی ترحیم مشهد میباشد.

معاش
میرزا حبیب الله رشتی فرزند میرزا محمد علی خان فرزند جهانگیرخان قوچانی گیلانی، از فقهای نام دار عالم تشیع در زمان خویش بود. میرزا محمد علی از بزرگان گیلان بود.[۱] اجداد رشتی اصالتا اهل قوچان بودند که در سال‌های آغازین قرن یازدهم هجری قمری به گیلان نبی گردیده و از آن پس در گیلان بومی شدند.[۲] او در سال ۱۲۳۴ق در املش چشم به جهان گشود.[۳]

متفحص رشتی شب پنجشنبه ۱۴ جمادی‌الثانی ۱۳۱۲ق در نجف در ۷۸ سالگی دنیای فانی را وداع ذکر کرد و در یکی‌از حجره های صحن بقاع امام علی(ع) آهسته گرفت.[۴] در ماتم وی مجالسی مثلا در طهران برگزار شد و بعضا شعرا در رثایش شعر گفتند.[۵]

فرزندان
روحانی حبیب الله رشتی سه پسر داشت؛ محمد٬ اسماعیل و اسحاق که هر سه آن‌ها جزو عالمان آیین و مُروِّجان مذهب بودند.[۶]

علم آموزی
حبیب الله در منزل، ابتدا به یادگیری قرآن پرداخت. آن گاه برای یاد دادن علم ها فقهی در دوازده سالگی به لنگرود و آن گاه رشت رفت.[۷] بعد از آن برای کامل شدن تحصیلات خویش، به حوزه علمیه قزوین رهسپار شد و در درس فقه و اصول، روحانی عبدالکریم ایروانی حضور یافت.[۸] در ۲۵ سالگی به اجتهاد دست یافت.[۹] آن گاه به زمان چهار سال مرجع کارها شرعی عموم املش شد. سپس در سال ۱۲۶۳ق در نجف به رینگ درسی محمد حسن نجفی وارد شد و از وی اذن اجتهاد گرفت.[۱۰] بعداز درگذشت نجفی، در سال ۱۲۶۶ق، در محفل درس روضه خوان مرتضی انصاری کمپانی کرد.[۱۱]

پرهیز از پذیرفتن مرجعیت
او با اینکه سرآمد شاگردان روحانی انصاری بود، بعداز درگذشت روضه خوان، وجوهات فقاهتی را نمی‌عهده دار شد و هیچگاه پیرو مرجعیت عدم وجود[۱۲] و در مقابل پافشاری شاگردان برای قبول مرجعیت، آنها‌را به میرزای شیرازی ارجاع می‌اعطا کرد.[۱۳]

اثرها
اصول فقه فقه دانش سخن دانش تعبیر و تفسیر
رسالة فی الضد و اقتضاء الامر بشیء النهی عنه و عدمه الحاشیه علی المکاسب[۱۴] الامامة حاشیه ها بر تعبیروتفسیر جلالین ( جلال‌الدین محلی و جلال‌الدین سیوطی)
التعادل والتراجیح حاشیة علی النخبة کشف کننده الظلام فی حل مشکلات الکلام
بدایع الافکار فی الاصول تقریرات درس اصول به وسیله میرزا هاشم آملی حاشیة علی نجاة العبادِ مالک جواهر
اجتماع الامر والنهی حاشیة علی منهج الرشادِ روحانی جعفر شوشتری
رسالة فی مقدمة الواجب کتاب الغصب
رسالة فی المشتق کتاب الالتقاط
التقریرات کتاب الاجارة[۱۵]
البدیع کتاب الطهاره
تقریرات درس پژوهشگر رشتی
تعداد متعددی از شاگردان متفحص رشتی، درس‌های اورا تقریر کرده‌اند، که بعضی از آن‌ها عبارتند از:

تقریرات فی الفقه و تقریرات فی الاصول؛ بوسیله سید جعفر حسینی اشکوری.[۱۶]
تقریرات فی الفقه(۶مجلد) و تقریرات فی الاصول(۵مجلد)؛ به خودکار سید اسدالله رودباری.[۱۷]
رسالة في القضاء و رسالة في الاستصحاب‏؛ نوشته حسین خمامی رشتی.[۱۸]
هدف های الاصول؛ نوشته سید ابوالقاسم حسینی اشکوری.[۱۹]
اصول الفقه؛ به مداد روحانی ابراهیم رشتی.[۲۰]
حاشيه بر المكاسب و الرسائل‏؛ سيد محمد باقر درچه‌ای اصفهانی.[۲۱]
شاگردان
از شاگردان میرزا حبیب الله رشتی می‌اقتدار به اسامی ذیل اشاره نمود:

روحانی محمّدمهدی مازندرانی(بابا محمد کوهستانی)[۲۲]
سید محمدکاظم یزدی
آقا ضیاءالدین عراقی
میرزا محمدحسین نائینی
شعبان دیوشلی (لنگرودی)
عبدالله مازندرانی (لنگرودی)
میر بحرالعلوم رشتی
عباسعلی کیوان قزوینی
علی رشتی
حبیب خراسانی
مهدی خالصی [۲۳]
سید ابوالقاسم دهکردی
عبدالغنی بادکوبه ای
سید ابوالحسن اصفهانی
حسنعلی نخودکی اصفهانی
محمدباقر قائنی بیرجندی
سید ابوالقاسم حسینی اشکوری
میر حبیب الله خویی.[۲۴]
سید حاج میرزا حسن همدانی
سید درستگو قمی
میرزا باقر فرزند میرزا محمدعلی
روضه خوان حسن تویسرکانی
محمدباقر بهاری همدانی
سید محمدباقر درچه‌ای
روحانی ابراهیم رشتی
سید اسدالله رودباری
روحانی ابوطالب عراقی کزازی؛ وی از متفحص رشتی اذن اجتهاد داراست.[۲۵]
روحانی فضل و ادب الله نوری؛ او نیز از میرزای رشتی اذن اجتهاد داراست. میرزا اورا «العالم الاَوّاه» (دانشمند لبریز سوز و گداز) خوانده میباشد.[۲۶]
در لحاظ سایرافراد
سید حسن صدر:

«مدرس اینجانب در فتوا، ورع شدیدی داشت. دایم‌العباده بود و غالباً بدون صدا می کرد. مدام در هم اکنون بیان یا این که نماز بود حتی‌در مسافرت، زهدی کبیر داشت و بسیار سرازیر درس دادن می کرد..».[۲۷]

سید محسن امین اورا فقیهی اصولی دانسته که موسس در دانش اصول و مدرس علمای زمانش بود و زیرا وی کسی فکری عمیق نداشت.[۲۸] آقابزرگ تهرانی در هرجا کتابش اورا آیت الله العظمی، علامه کلان و مدرس گرانقدر خوانده میباشد. [۲۹]

پانویس
امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۴، ص۵۵۹.

میرزا حبیب الله رشتی (۱۲۳۴-۱۳۱۲ق) از فقیهان صاحب و مالک‌اسم قرن سیزده هجری٬ از شاگردان محمد حسن نجفی و روحانی انصاری و معلم عالمانی زیرا سید محمدکاظم یزدی، آقا ضیاءالدین عراقی، میرزا محمدحسین نائینی، سید محمدباقر درچه‌ای و سید ابوالحسن اصفهانی بود. مهم ترین کتاب وی بدایع الافکار فی الاصول پک پذیرایی ترحیم مشهد میباشد.

معاش
میرزا حبیب الله رشتی فرزند میرزا محمد علی خان فرزند جهانگیرخان قوچانی گیلانی، از فقهای نام دار عالم تشیع در زمان خویش بود. میرزا محمد علی از بزرگان گیلان بود.[۱] اجداد رشتی اصالتا اهل قوچان بودند که در سال‌های آغازین قرن یازدهم هجری قمری به گیلان نبی گردیده و از آن پس در گیلان بومی شدند.[۲] او در سال ۱۲۳۴ق در املش چشم به جهان گشود.[۳]

متفحص رشتی شب پنجشنبه ۱۴ جمادی‌الثانی ۱۳۱۲ق در نجف در ۷۸ سالگی دنیای فانی را وداع ذکر کرد و در یکی‌از حجره های صحن بقاع امام علی(ع) آهسته گرفت.[۴] در ماتم وی مجالسی مثلا در طهران برگزار شد و بعضا شعرا در رثایش شعر گفتند.[۵]

فرزندان
روحانی حبیب الله رشتی سه پسر داشت؛ محمد٬ اسماعیل و اسحاق که هر سه آن‌ها جزو عالمان آیین و مُروِّجان مذهب بودند.[۶]

علم آموزی
حبیب الله در منزل، ابتدا به یادگیری قرآن پرداخت. آن گاه برای یاد دادن علم ها فقهی در دوازده سالگی به لنگرود و آن گاه رشت رفت.[۷] بعد از آن برای کامل شدن تحصیلات خویش، به حوزه علمیه قزوین رهسپار شد و در درس فقه و اصول، روحانی عبدالکریم ایروانی حضور یافت.[۸] در ۲۵ سالگی به اجتهاد دست یافت.[۹] آن گاه به زمان چهار سال مرجع کارها شرعی عموم املش شد. سپس در سال ۱۲۶۳ق در نجف به رینگ درسی محمد حسن نجفی وارد شد و از وی اذن اجتهاد گرفت.[۱۰] بعداز درگذشت نجفی، در سال ۱۲۶۶ق، در محفل درس روضه خوان مرتضی انصاری کمپانی کرد.[۱۱]

پرهیز از پذیرفتن مرجعیت
او با اینکه سرآمد شاگردان روحانی انصاری بود، بعداز درگذشت روضه خوان، وجوهات فقاهتی را نمی‌عهده دار شد و هیچگاه پیرو مرجعیت عدم وجود[۱۲] و در مقابل پافشاری شاگردان برای قبول مرجعیت، آنها‌را به میرزای شیرازی ارجاع می‌اعطا کرد.[۱۳]

اثرها
اصول فقه فقه دانش سخن دانش تعبیر و تفسیر
رسالة فی الضد و اقتضاء الامر بشیء النهی عنه و عدمه الحاشیه علی المکاسب[۱۴] الامامة حاشیه ها بر تعبیروتفسیر جلالین ( جلال‌الدین محلی و جلال‌الدین سیوطی)
التعادل والتراجیح حاشیة علی النخبة کشف کننده الظلام فی حل مشکلات الکلام
بدایع الافکار فی الاصول تقریرات درس اصول به وسیله میرزا هاشم آملی حاشیة علی نجاة العبادِ مالک جواهر
اجتماع الامر والنهی حاشیة علی منهج الرشادِ روحانی جعفر شوشتری
رسالة فی مقدمة الواجب کتاب الغصب
رسالة فی المشتق کتاب الالتقاط
التقریرات کتاب الاجارة[۱۵]
البدیع کتاب الطهاره
تقریرات درس پژوهشگر رشتی
تعداد متعددی از شاگردان متفحص رشتی، درس‌های اورا تقریر کرده‌اند، که بعضی از آن‌ها عبارتند از:

تقریرات فی الفقه و تقریرات فی الاصول؛ بوسیله سید جعفر حسینی اشکوری.[۱۶]
تقریرات فی الفقه(۶مجلد) و تقریرات فی الاصول(۵مجلد)؛ به خودکار سید اسدالله رودباری.[۱۷]
رسالة في القضاء و رسالة في الاستصحاب‏؛ نوشته حسین خمامی رشتی.[۱۸]
هدف های الاصول؛ نوشته سید ابوالقاسم حسینی اشکوری.[۱۹]
اصول الفقه؛ به مداد روحانی ابراهیم رشتی.[۲۰]
حاشيه بر المكاسب و الرسائل‏؛ سيد محمد باقر درچه‌ای اصفهانی.[۲۱]
شاگردان
از شاگردان میرزا حبیب الله رشتی می‌اقتدار به اسامی ذیل اشاره نمود:

روحانی محمّدمهدی مازندرانی(بابا محمد کوهستانی)[۲۲]
سید محمدکاظم یزدی
آقا ضیاءالدین عراقی
میرزا محمدحسین نائینی
شعبان دیوشلی (لنگرودی)
عبدالله مازندرانی (لنگرودی)
میر بحرالعلوم رشتی
عباسعلی کیوان قزوینی
علی رشتی
حبیب خراسانی
مهدی خالصی [۲۳]
سید ابوالقاسم دهکردی
عبدالغنی بادکوبه ای
سید ابوالحسن اصفهانی
حسنعلی نخودکی اصفهانی
محمدباقر قائنی بیرجندی
سید ابوالقاسم حسینی اشکوری
میر حبیب الله خویی.[۲۴]
سید حاج میرزا حسن همدانی
سید درستگو قمی
میرزا باقر فرزند میرزا محمدعلی
روضه خوان حسن تویسرکانی
محمدباقر بهاری همدانی
سید محمدباقر درچه‌ای
روحانی ابراهیم رشتی
سید اسدالله رودباری
روحانی ابوطالب عراقی کزازی؛ وی از متفحص رشتی اذن اجتهاد داراست.[۲۵]
روحانی فضل و ادب الله نوری؛ او نیز از میرزای رشتی اذن اجتهاد داراست. میرزا اورا «العالم الاَوّاه» (دانشمند لبریز سوز و گداز) خوانده میباشد.[۲۶]
در لحاظ سایرافراد
سید حسن صدر:

«مدرس اینجانب در فتوا، ورع شدیدی داشت. دایم‌العباده بود و غالباً بدون صدا می کرد. مدام در هم اکنون بیان یا این که نماز بود حتی‌در مسافرت، زهدی کبیر داشت و بسیار سرازیر درس دادن می کرد..».[۲۷]

سید محسن امین اورا فقیهی اصولی دانسته که موسس در دانش اصول و مدرس علمای زمانش بود و زیرا وی کسی فکری عمیق نداشت.[۲۸] آقابزرگ تهرانی در هرجا کتابش اورا آیت الله العظمی، علامه کلان و مدرس گرانقدر خوانده میباشد. [۲۹]

پانویس
امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۴، ص۵۵۹.