زید بن اثبات بن ضحاک (درگذشتۀ ۴۵ق) از اصحاب رسول(ص). وی بعداز رسول(ص) در ماجرای سقیفه از خلافت ابوبکر امان و با وی بیعت کرد. در زمان خلافت قدمت و عثمان منصب قضاوت را برعهده داشت و در سفرهای خلیفه جانشین آندو در مدینه پک پذیرایی ترحیم مشهد بود.
سازه به نقل از بیشتر منابع زید با حضرت علی(ع) بیعت نکرد و در نبردهای عصر خلافت وی حضور نیافت؛ به همین استدلال، اورا از عثمانیه شمردهاند.
نسب
زید از قوم خزرج بود. پدرش اثبات بن ضحاک و مادرش «النوار» دختر صاحب و مالک بن صرمه یا این که صاحب و مالک بن معاویه، هر دو خزرجی بودند.[۱] ولی برخی اورا فرزند اثبات بن خلیفه اشهلی که از صحابه و از قوم و قبیله اوس بوده، دانستهاند.[۲] بعضا دیگر او را فرزند ضحاک اشهلی می دانند که از منافقان و جاسوسان یهود بود.[۳]
لقبهای ابوسعید، [۴] ابوعبدالرحمن،[۵] ابوخارجه[۶] و ابوثابت.[۷] را برای وی بیان کردهاند. او۲۷ فرزند داشت که هفت بدن آن ها در اتفاق حرّه کشته شدند.[۸]
ولادت و کودکی
زید در سال یازدهم پیش از مهاجرت در مدینه به دنیا آمد و در مکه پرورش یافت. وقتی که شش ساله بود پدرش در مبارزه بعاث -جنگی که قبل از سفر نبی(ص) به مدینه فی مابین قوم اوس و خزرج صورت بخشید- کشته شد.[۹] وی در ۱۱ سالگی با فرستاده(ص) به مدینه سفر کرد و در کارها آئین، دانش فراگرفت.[۱۰] بنابر گزارشی، زید در ۱۱ سالگی، به درخواست رسول(ص) سرگرم آموزش خط یهودی یا این که عبرانی یا این که سریانی شد و آن را در بازه ۹ یا این که ۱۱ روز یادگرفت.[۱۱]
نگارش وحی
بعضی زید را کاتب وحی دانستهاند،[۱۲] اما از ابن مسعود هنگامی که اینجانب هفتاد سوره قرآن را فرا گرفتم، زید بن اثبات در مدرسهمنزل درس میخواند.[۱۳] همینطور از ابی بن کعب آورده شده وقتی که اینجانب قرآن میخواندم، زید کودکی بود که در مدرسه با یهودیها بازی می کرد.[۱۴] بعضا نیز باتوجه به اینکه زید در هنگام مسافرت ۱۱ سال داشته،[۱۵] در کاتب وحی بودن وی شک وتردید کردهاند.
به نقل از سهیلی در «الروض الانف» یاد دادن نگارش به ده بچه انصار یک کدام از حالت آزادی اسیران مبارزه بدر بود که قدرت پرداخت جانبهای خویش را نداشتند و زید بن اثبات یکیاز آن ها بود که به گروهی از نوپاهای انصار قرائت و تایپ کردن یادگرفت.[۱۶]
ابن عساکر اورا از بزرگان صحابه به شمار آورده میباشد.[۱۷] بعضا او را در کارها قضائی و فتوا و خواندن و فرائض شرعی سرآمد دانستهاند.[۱۸]
ابن سعد او را یک کدام از چهار نفری میداند که در طول نبی(ص) قرآن را عده کردهاند[۱۹] و حدیثی از نبی(ص) نقل مینماید که داناترین امت اینجانب در مسائل به جا مانده زید بن اثبات میباشد.[۲۰]
پرهیز از حضورش در مبارزه بدر و احد
زید در پیکار بدر به انگیزه پاره ای سن اذن حضور نیافت، رسول(ص) اورا به یاور افراد دیگر از چهار منزلی مدینه (بیوت السقیا) بازگردانید.[۲۱] او در نزاع احد نیز به همین استدلال اذن حضور نیافت. ولی در نبرد خندق حضور یافت.[۲۲] در غزوۀ حنین از سوی فرستاده(ص) مأمور شد که عموم را سرشماری و غنایم را اکانت نماید.[۲۳]
بیعت با ابوبکر
زید بعداز رحلت فرستاده اکرم(ص) در ماجرای سقیفه به مدد از ابوبکر بن ابیقحافه برخاست و با وی بیعت کرد و از سایر افراد نیز خواست که با وی بیعت نمایند. ابوبکر موضعگیری او را ستود و برایش دعای نه نمود.[۲۴] او در حین ابوبکر جزو کاتبین خلیفه اولیه قرار داشت.[۲۵]
مناصب در زمان قدمت و عثمان
قدمت بن خطاب به هنگام هجرت اورا جانشین خویش در مدینه میکرد.[۲۶]
وی در طی قدمت منصب قضاوت را بر ذمه داست و در زمان عثمان بر این منصب ابقا شد. خلیفه سوم همینطور مسئولیت مال همه مردم را به وی سپرد[۲۷] و در عدم وجود عثمان جانشین او در مدینه بود.[۲۸]
زید در سال ۳۴ هجری وقتی که معترضان قصد کشتن عثمان را داشتند به یاروهمدم ابواسید ساعدی، کعب بن صاحب و حسان بن اثبات از عثمان پناه کردند.[۲۹]
آیا زید با علی(ع) بیعت کرد؟
تصویر کتابی درباره زید بن اثبات
در خصوص بیعت یا این که عدم بیعت زید بن اثبات با حضرت علی(ع) گفتارهای گوناگونی وجود داراست، ابن سعد اعتقاد دارد که زید از بیعتکنندگان با حضرت علی(ع) بود.[۳۰] ولی به گفته مسعودی و علامه مجلسی زید با حضرت علی(ع) بیعت نکرد.[۳۱] سازه بر آنچه که از عبدالله محض بیان شده بعد از قتل عثمان انصار به جز یکسری بدن به عنوان مثال زید بن اثبات که عثمانیمذهب بودند با علی(ع) بیعت کردند.[۳۲]
زید در هیچ یک از پیکارهای حضرت علی(ع) کمپانی نکرد، هر یک سری او فضیلت و بزرگی آن حضرت را ذکر میکرد.[۳۳]
درگذشت
درباره سال درگذشت زید اختلاف وجود دارااست، درگذشت وی از سال ۴۵ تا ۴۸ و حتی بعداز سال ۵۰ تصویب شدهاست، اما بیشتر مورخان سال وفات اورا ۴۵ هجری بیان کردهاند و آن را درستترین عهد و پیمان میدانند.[۳۴] ذهبی از واقدی نقل کرده که زید در سال ۴۵ هجری وفات یافت، در حالی که وی ۵۶ سال داشت.[۳۵]
مروان بن حکم بر جنازۀ او نماز خواند.[۳۶] ابوهریره در مرگ وی میگوید: امروز دانشمند این امت درگذشت و امیداست که خداوند ابن عباس را جانشین وی قرار دهد.[۳۷]
تکنگاری
زید بن اثبات کاتب الوحی و جامع القرآن، پدیدآورنده: صفوان عدنان داوودی، ۱۹۹۰م.
پانویس
زید بن اثبات بن ضحاک (درگذشتۀ ۴۵ق) از اصحاب رسول(ص). وی بعداز رسول(ص) در ماجرای سقیفه از خلافت ابوبکر امان و با وی بیعت کرد. در زمان خلافت قدمت و عثمان منصب قضاوت را برعهده داشت و در سفرهای خلیفه جانشین آندو در مدینه پک پذیرایی ترحیم مشهد بود.
سازه به نقل از بیشتر منابع زید با حضرت علی(ع) بیعت نکرد و در نبردهای عصر خلافت وی حضور نیافت؛ به همین استدلال، اورا از عثمانیه شمردهاند.
نسب
زید از قوم خزرج بود. پدرش اثبات بن ضحاک و مادرش «النوار» دختر صاحب و مالک بن صرمه یا این که صاحب و مالک بن معاویه، هر دو خزرجی بودند.[۱] ولی برخی اورا فرزند اثبات بن خلیفه اشهلی که از صحابه و از قوم و قبیله اوس بوده، دانستهاند.[۲] بعضا دیگر او را فرزند ضحاک اشهلی می دانند که از منافقان و جاسوسان یهود بود.[۳]
لقبهای ابوسعید، [۴] ابوعبدالرحمن،[۵] ابوخارجه[۶] و ابوثابت.[۷] را برای وی بیان کردهاند. او۲۷ فرزند داشت که هفت بدن آن ها در اتفاق حرّه کشته شدند.[۸]
ولادت و کودکی
زید در سال یازدهم پیش از مهاجرت در مدینه به دنیا آمد و در مکه پرورش یافت. وقتی که شش ساله بود پدرش در مبارزه بعاث -جنگی که قبل از سفر نبی(ص) به مدینه فی مابین قوم اوس و خزرج صورت بخشید- کشته شد.[۹] وی در ۱۱ سالگی با فرستاده(ص) به مدینه سفر کرد و در کارها آئین، دانش فراگرفت.[۱۰] بنابر گزارشی، زید در ۱۱ سالگی، به درخواست رسول(ص) سرگرم آموزش خط یهودی یا این که عبرانی یا این که سریانی شد و آن را در بازه ۹ یا این که ۱۱ روز یادگرفت.[۱۱]
نگارش وحی
بعضی زید را کاتب وحی دانستهاند،[۱۲] اما از ابن مسعود هنگامی که اینجانب هفتاد سوره قرآن را فرا گرفتم، زید بن اثبات در مدرسهمنزل درس میخواند.[۱۳] همینطور از ابی بن کعب آورده شده وقتی که اینجانب قرآن میخواندم، زید کودکی بود که در مدرسه با یهودیها بازی می کرد.[۱۴] بعضا نیز باتوجه به اینکه زید در هنگام مسافرت ۱۱ سال داشته،[۱۵] در کاتب وحی بودن وی شک وتردید کردهاند.
به نقل از سهیلی در «الروض الانف» یاد دادن نگارش به ده بچه انصار یک کدام از حالت آزادی اسیران مبارزه بدر بود که قدرت پرداخت جانبهای خویش را نداشتند و زید بن اثبات یکیاز آن ها بود که به گروهی از نوپاهای انصار قرائت و تایپ کردن یادگرفت.[۱۶]
ابن عساکر اورا از بزرگان صحابه به شمار آورده میباشد.[۱۷] بعضا او را در کارها قضائی و فتوا و خواندن و فرائض شرعی سرآمد دانستهاند.[۱۸]
ابن سعد او را یک کدام از چهار نفری میداند که در طول نبی(ص) قرآن را عده کردهاند[۱۹] و حدیثی از نبی(ص) نقل مینماید که داناترین امت اینجانب در مسائل به جا مانده زید بن اثبات میباشد.[۲۰]
پرهیز از حضورش در مبارزه بدر و احد
زید در پیکار بدر به انگیزه پاره ای سن اذن حضور نیافت، رسول(ص) اورا به یاور افراد دیگر از چهار منزلی مدینه (بیوت السقیا) بازگردانید.[۲۱] او در نزاع احد نیز به همین استدلال اذن حضور نیافت. ولی در نبرد خندق حضور یافت.[۲۲] در غزوۀ حنین از سوی فرستاده(ص) مأمور شد که عموم را سرشماری و غنایم را اکانت نماید.[۲۳]
بیعت با ابوبکر
زید بعداز رحلت فرستاده اکرم(ص) در ماجرای سقیفه به مدد از ابوبکر بن ابیقحافه برخاست و با وی بیعت کرد و از سایر افراد نیز خواست که با وی بیعت نمایند. ابوبکر موضعگیری او را ستود و برایش دعای نه نمود.[۲۴] او در حین ابوبکر جزو کاتبین خلیفه اولیه قرار داشت.[۲۵]
مناصب در زمان قدمت و عثمان
قدمت بن خطاب به هنگام هجرت اورا جانشین خویش در مدینه میکرد.[۲۶]
وی در طی قدمت منصب قضاوت را بر ذمه داست و در زمان عثمان بر این منصب ابقا شد. خلیفه سوم همینطور مسئولیت مال همه مردم را به وی سپرد[۲۷] و در عدم وجود عثمان جانشین او در مدینه بود.[۲۸]
زید در سال ۳۴ هجری وقتی که معترضان قصد کشتن عثمان را داشتند به یاروهمدم ابواسید ساعدی، کعب بن صاحب و حسان بن اثبات از عثمان پناه کردند.[۲۹]
آیا زید با علی(ع) بیعت کرد؟
تصویر کتابی درباره زید بن اثبات
در خصوص بیعت یا این که عدم بیعت زید بن اثبات با حضرت علی(ع) گفتارهای گوناگونی وجود داراست، ابن سعد اعتقاد دارد که زید از بیعتکنندگان با حضرت علی(ع) بود.[۳۰] ولی به گفته مسعودی و علامه مجلسی زید با حضرت علی(ع) بیعت نکرد.[۳۱] سازه بر آنچه که از عبدالله محض بیان شده بعد از قتل عثمان انصار به جز یکسری بدن به عنوان مثال زید بن اثبات که عثمانیمذهب بودند با علی(ع) بیعت کردند.[۳۲]
زید در هیچ یک از پیکارهای حضرت علی(ع) کمپانی نکرد، هر یک سری او فضیلت و بزرگی آن حضرت را ذکر میکرد.[۳۳]
درگذشت
درباره سال درگذشت زید اختلاف وجود دارااست، درگذشت وی از سال ۴۵ تا ۴۸ و حتی بعداز سال ۵۰ تصویب شدهاست، اما بیشتر مورخان سال وفات اورا ۴۵ هجری بیان کردهاند و آن را درستترین عهد و پیمان میدانند.[۳۴] ذهبی از واقدی نقل کرده که زید در سال ۴۵ هجری وفات یافت، در حالی که وی ۵۶ سال داشت.[۳۵]
مروان بن حکم بر جنازۀ او نماز خواند.[۳۶] ابوهریره در مرگ وی میگوید: امروز دانشمند این امت درگذشت و امیداست که خداوند ابن عباس را جانشین وی قرار دهد.[۳۷]
تکنگاری
زید بن اثبات کاتب الوحی و جامع القرآن، پدیدآورنده: صفوان عدنان داوودی، ۱۹۹۰م.
پانویس
راهنمای انتخاب پک پذیرایی ترحیم مشهد برای مراسم ختم